Trong truyện ngắn "Chữ người tử tù", nhà văn Nguyễn Tuân đã xây dựng một tình huống truyện vô cùng độc đáo, đầy kịch tính đi ngược lại với các giá trị thông thường. Đó là cuộc gặp gỡ định mệnh giữa Huấn Cao – một kẻ tử tù chống lại triều đình, và viên quản ngục – đại diện cho trật tự, kỷ cương phong kiến. Trên bình diện xã hội, họ là những kẻ đối đầu, một bên là tội phạm chờ ngày ra pháp trường, một bên là người giữ tù giam giữ kẻ tội phạm đó. Thế nhưng, trên bình diện nghệ thuật, họ lại là những tri âm, tri kỷ khi cùng mang một tấm lòng say mê cái đẹp: Huấn Cao là người nghệ sĩ tài hoa, có thiên lương cao khiết, còn quản ngục lại là người có "biệt nhãn liên tài", biết trân trọng và khao khát cái đẹp. Sự oái oăm này đã đặt các nhân vật vào một hoàn cảnh đầy thử thách, nơi cái đẹp phải nở hoa trong chốn ngục tù ẩm ướt, tối tăm. Tình huống truyện đặc sắc không chỉ tạo nên sức hấp dẫn, lôi cuốn cho mạch truyện mà còn là nơi để bộc lộ rõ nét tính cách, phẩm chất của cả hai nhân vật. Qua đó, Nguyễn Tuân đã khẳng định một triết lý sâu sắc: cái đẹp có sức mạnh cảm hóa, chiến thắng cái xấu, cái ác và có thể tồn tại ngay cả ở những nơi tăm tối nhất.