Trong thế giới kỳ ảo của "Từ Thức lấy vợ tiên", nhà văn Nguyễn Dữ đã khắc hoạ nhân vật Từ Thức không chỉ như một chàng thư sinh nho nhã, mà còn là một tâm hồn tự do mang khát vọng sống vô cùng mãnh liệt. Giữa một xã hội phong kiến đầy rẫy những trói buộc, Từ Thức hiện lên như một "điểm sáng" của nhân cách thanh cao. Hành động chàng sẵn sàng cởi áo từ quan, từ bỏ bổng lộc chỉ vì không muốn khom lưng quỳ gối đã thể hiện một cốt cách ngạo nghễ, không màng danh lợi. Tâm hồn lãng mạn đầy chất nghệ sĩ ấy đã đưa Từ Thức vượt qua ranh giới thực tại để đặt chân đến cõi tiên bồng bềnh, hạnh phúc bên nàng Giáng Hương. Thế nhưng, điều làm nên giá trị nhân văn cao đẹp nhất ở nhân vật này lại không phải là cuộc sống nhung lụa nơi thiên giới, mà chính là nỗi lòng hoài hương đau đáu của chàng. Sống giữa lầu son gác tía, ngắm nhìn hoa cỏ không bao giờ tàn, Từ Thức vẫn không nguôi nhớ về khói rạ bụi hồng, nhớ mái nhà xưa nơi trần thế. Nỗi nhớ ấy chứng minh rằng: dù có bay cao đến đâu, trái tim chàng vẫn thuộc về cội nguồn nhân gian, về những gì bình dị và gần gũi nhất. Bi kịch ập đến ở cuối truyện khi chàng trở về, đối diện với sự thay đổi của thời gian "bãi bể nương dâu", để rồi cuối cùng phải cô độc bước vào núi sâu. Qua nhân vật Từ Thức, Nguyễn Dữ đã gửi gắm đến người đọc một bài học sâu sắc về cuộc sống: mọi cõi mộng xa hoa rồi sẽ tan biến, chỉ có tình yêu gia đình, quê hương mới là bến đỗ vĩnh cửu của mỗi con người.