Ấn Độ dưới thời các vương triều Gúp-ta (thế kỷ 4-6) là thời kỳ hoàng kim với sự thống nhất, phát triển rực rỡ về kinh tế nông nghiệp, thủ công nghiệp và văn hóa (Phật giáo, Hindu giáo), tiếp theo là Vương triều Hồi giáo Đê-li (thế kỷ 13-16) đánh dấu sự cai trị của người Hồi giáo, hình thành văn hóa pha trộn; và cuối cùng là Vương triều Mô-gôn (thế kỷ 16-19), giai đoạn đỉnh cao của sự thống nhất, giàu có, phát triển nghệ thuật, kiến trúc Hồi giáo, nhưng cũng đầy biến động và suy tàn dưới áp lực đế quốc Anh, tạo nên nền văn hóa Ấn Độ đa dạng như ngày nay. 1. Vương triều Gúp-ta (thế kỷ 4 - 6) - Thời kỳ "Hoàng kim"

• Sự ra đời: Thống nhất và củng cố các vương quốc nhỏ ở Bắc Ấn, tạo ra một đế chế rộng lớn.
• Chính trị: Nhà nước tập quyền, vua có quyền lực lớn, bộ máy quan lại phát triển, duy trì sự ổn định, tạo điều nền phát triển.
• Kinh tế: Phát triển vượt bậc, đặc biệt nông nghiệp (tưới tiêu), thủ công nghiệp (dệt, luyện kim), thương mại phát đạt, tiền tệ lưu thông rộng rãi.
• Xã hội & Văn hóa:
  • Xã hội phân chia đẳng cấp (Brahman, Kshatriya, Vaishya, Sudra) nhưng vẫn có sự linh hoạt.
  • Phật giáo và Hindu giáo cùng phát triển, văn học (Kinh Veda), khoa học (Toán học - số 0, Thiên văn học), nghệ thuật (kiến trúc, điêu khắc) đạt đỉnh cao. 

2. Vương triều Hồi giáo Đê-li (thế kỷ 13 - 16) - Giai đoạn Hồi giáo hóa

• Sự ra đời: Các cuộc chinh phạt của người Hồi giáo gốc Thổ Nhĩ Kỳ-Afghanistan đã đánh đổ các vương quốc Hindu và thành lập vương triều tại Delhi, cai trị phần lớn Bắc Ấn.
• Chính trị: Hệ thống quân chủ chuyên chế Hồi giáo, cai trị bằng quân sự, có sự phân biệt đối xử giữa người Hồi giáo và dân bản xứ.
• Kinh tế: Duy trì nông nghiệp, phát triển thương mại (đường biển), xuất hiện các nghề thủ công mới, nhưng thuế nặng lên dân thường.
• Xã hội & Văn hóa:
  • Sự xuất hiện của Hồi giáo làm thay đổi cơ cấu xã hội, căng thẳng giữa Hồi giáo và Hindu giáo.
  • Hình thành văn hóa pha trộn (Ấn Độ-Hồi giáo), kiến trúc Hồi giáo (lăng mộ, nhà thờ Hồi giáo).

3. Vương triều Mô-gôn (thế kỷ 16 - 19) - Thời kỳ Thịnh vượng và Suy tàn

• Sự ra đời: Babur, hậu duệ của Timur và Thành Cát Tư Hãn, đánh bại Đê-li để lập nên đế chế Mô-gôn, thống nhất gần như toàn bộ tiểu lục địa Ấn Độ.
• Chính trị: Nhà nước phong kiến quân chủ tập trung, ban đầu khoan dung tôn giáo (Akbar), sau đó có xu hướng Hồi giáo hóa mạnh mẽ hơn (Aurangzeb).
• Kinh tế: Nông nghiệp phát triển mạnh nhờ chính sách ruộng đất hợp lý, thủ công nghiệp (dệt, trang sức), thương mại nội địa và quốc tế (với châu Âu) sôi động, kho bạc dồi dào.
• Xã hội & Văn hóa:
  • Thời kỳ cực thịnh về nghệ thuật, kiến trúc (Lăng Taj Mahal, pháo đài Đỏ), hội họa (trường phái tranh Mô-gôn), văn học.
  • Sự đối đầu tôn giáo và sự trỗi dậy của các đế quốc châu Âu (Anh, Pháp) đã làm suy yếu đế chế, dẫn đến sự sụp đổ và cuối cùng là sự cai trị trực tiếp của Anh.