Hồ Xuân Hương là một hiện tượng đặc biệt của văn học trung đại Việt Nam. Bà được mệnh danh là “Bà chúa thơ Nôm” nhờ tài năng sáng tạo độc đáo, giọng thơ vừa trào phúng vừa trữ tình, vừa mạnh mẽ vừa tinh tế. Thơ Hồ Xuân Hương thường khai thác những đề tài quen thuộc trong đời sống, nhưng ẩn chứa triết lý sâu sắc và tiếng nói nhân văn. Một trong những bài thơ nổi tiếng nhất của bà là “Bánh trôi nước”. Bài thơ vừa là bức tranh tả thực về món ăn dân tộc quen thuộc, vừa mang ý nghĩa biểu tượng cho số phận và phẩm chất của người phụ nữ trong xã hội phong kiến. “Bánh trôi nước” là món ăn dân dã, gắn liền với đời sống người Việt, đặc biệt trong ngày lễ Tết, giỗ chạp. Với bốn câu thơ ngắn gọn, Hồ Xuân Hương đã tái hiện khá rõ đặc điểm của loại bánh này.

• Câu thơ mở đầu:

“Thân em vừa trắng lại vừa tròn”

Đây là lời giới thiệu trực tiếp về hình dáng chiếc bánh: tròn trịa, trắng ngần, đẹp mắt. Chữ “trắng” gợi sự tinh khiết, thanh tao; chữ “tròn” gợi sự viên mãn, hài hòa. Người đọc dễ dàng hình dung chiếc bánh được làm từ bột nếp trắng, viên lại thành hình tròn nhỏ xinh.

• Câu thứ hai:

“Bảy nổi ba chìm với nước non”

Đây là hình ảnh gắn liền với quá trình luộc bánh. Khi cho vào nồi nước, bánh chìm xuống rồi nổi lên, xoay vần trong dòng nước sôi. Tác giả sử dụng thành ngữ “bảy nổi ba chìm” để mô tả chân thực quá trình ấy. Bằng cách dùng ngôn ngữ dân gian, câu thơ vừa sinh động vừa gần gũi.

• Câu thứ ba:

“Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn”

Hình ảnh này miêu tả chiếc bánh phụ thuộc vào người nặn: bánh có thể tròn đẹp, mềm dẻo hoặc vụn nát, méo mó. Đây cũng là một nét thực tế trong quá trình làm bánh.

• Câu cuối:

“Mà em vẫn giữ tấm lòng son”

Lòng đỏ bên trong bánh chính là phần nhân đường, khi chín tạo thành sắc đỏ thẫm, ngọt ngào. Tác giả dùng từ “lòng son” để chỉ nhân bánh đỏ tươi, đồng thời gợi ra vẻ đẹp và sự ngọt ngào của món ăn dân tộc.

Như vậy, cả bốn câu thơ đều gắn chặt với đặc điểm và quá trình làm bánh trôi nước. Từ nguyên liệu, hình dáng đến khi nấu chín, chiếc bánh hiện lên vừa cụ thể vừa gần gũi. Điều đó cho thấy Hồ Xuân Hương là một nhà thơ tài hoa, biết lấy cái bình dị trong đời sống để đưa vào thơ, khiến thơ vừa mộc mạc vừa tinh tế.