Lê Đạt đã từng nói:

> Mỗi công dân có một dạng vân tay

> Mỗi nhà thơ thứ thiệt có một dạng vân chữ

> Không trộn lẫn

> 

Lời khẳng định ấy thật đúng, thật sắc bén khi soi chiếu vào trường hợp của Nguyễn Khuyến, đặc biệt là qua bài thơ trào phúng đặc sắc "Tiến sĩ Giấy". "Vân chữ" của Cụ Tam Nguyên Yên Đổ trong tác phẩm này hiển hiện rõ nét qua sự kết hợp điêu luyện giữa hình thức cổ điển và nội dung hiện thực sâu cay, tạo nên một phong cách trào phúng độc đáo, không thể trộn lẫn.

Trước hết, về thể thơ, Nguyễn Khuyến vẫn sử dụng niêm luật chặt chẽ của thể thất ngôn bát cú Đường luật. Tuy nhiên, ông không bị gò bó bởi tính quy phạm của thể loại này. Ngược lại, chính trong cái khuôn khổ nghiêm cẩn ấy, "vân chữ" của Nguyễn Khuyến càng thêm nổi bật khi ông gài gắm những nét vẽ hiện thực đời sống và tâm trạng thế sự vào từng câu, từng chữ. Sự vững vàng trong việc tuân thủ niêm luật truyền thống làm nền cho sự phá cách tinh tế trong việc sử dụng ngôn từ và hình ảnh, tạo nên sức nặng và chiều sâu cho tiếng cười trào phúng.

Nét độc đáo trong ngôn ngữ chính là "vân chữ" đặc trưng nhất của Nguyễn Khuyến. Ông sử dụng một vốn từ ngữ vừa quen thuộc, bình dị, gần gũi với đời sống nông thôn Bắc Bộ (nơi ông gắn bó), vừa mang đậm chất dân gian, lại vừa uyên bác, thâm thúy của một nhà Nho tài hoa. Trong "Tiến sĩ Giấy", ngôn ngữ ấy sắc như mũi kim châm biếm, ngọt như mật dụ và chua cay như giấm gừng. Từng từ ngữ được lựa chọn và đặt đúng chỗ một cách tài tình, vẽ nên chân dung biếm họa về một ông "tiến sĩ" rỗng tuếch. Cái tài của Nguyễn Khuyến là dùng những hình ảnh, sự vật rất đỗi bình thường ("giấy", "vàng", "áo", "mũ", "mặt", "tay", "chân") để nói lên những vấn đề lớn lao, nhức nhối của xã hội - sự suy đồi của Nho học, sự mua danh bán tước, thói học giả, hợm hĩnh.

Giọng điệu của bài thơ là sự pha trộn tinh tế giữa cái hài hước, bông đùa với cái mỉa mai sâu cay và một chút xót xa thầm kín. Thoạt đọc, ta thấy Cụ Tam Nguyên như đang trêu đùa, bỡn cợt với món đồ chơi Tết của trẻ con. Nhưng ẩn sau tiếng cười ấy là thái độ phê phán gay gắt thói hư tật xấu, là nỗi thất vọng của một nhà Nho chân chính trước sự xuống cấp của thời cuộc. Giọng thơ biến hóa linh hoạt, lúc thủng thẳng kể lể, lúc đột ngột châm biếm thẳng thừng, tạo nên hiệu quả trào phúng mạnh mẽ, khiến người đọc vừa bật cười, vừa suy ngẫm, day dứt.

Các biện pháp tu từ được Nguyễn Khuyến sử dụng một cách nhuần nhuyễn, góp phần đắc lực tạo nên "vân chữ" riêng biệt của ông. Ẩn dụ là biện pháp trung tâm, với hình ảnh "Tiến sĩ Giấy" là ẩn dụ hoàn hảo cho tầng lớp tri thức rởm đời, chỉ có hư danh mà không có thực tài, không có cốt cách. Các biện pháp khác như đặc tả (miêu tả chi tiết từng bộ phận "mặt", "tay", "chân" của ông tiến sĩ giấy để làm nổi bật sự vô hồn, vô dụng), tương phản (giữa vẻ ngoài "oai vệ" bằng giấy và thực chất rỗng tuếch), hay thậm chí là chơi chữ (trong việc gọi một món đồ chơi là "tiến sĩ") đều được sử dụng một cách đắc địa, làm tăng tính hàm súc và sức công phá của thơ trào phúng.

Tóm lại, "vân chữ" của Nguyễn Khuyến trong "Tiến sĩ Giấy" là sự kết tinh của việc vận dụng sáng tạo thể thơ truyền thống, sử dụng ngôn ngữ bình dị mà sắc sảo, kết hợp giọng điệu hài hước, mỉa mai và xót xa, cùng việc sử dụng nhuần nhuyễn các biện pháp tu từ, đặc biệt là ẩn dụ. Tất cả hòa quyện lại, tạo nên một bức tranh biếm họa chân thực, sinh động về thói hư tật xấu, khẳng định tài năng và bản lĩnh của một bậc thi sĩ - nhà Nho tài hoa, có cái nhìn sâu sắc về con người và thời cuộc. Chính "vân chữ" ấy đã khiến "Tiến sĩ Giấy" vượt qua giới hạn của một bài thơ vịnh vật thông thường để trở thành một tác phẩm trào phúng kinh điển của văn học Việt Nam.

Bài viết này có độ dài khoảng hơn nửa trang A4 khi gõ bằng font chữ phổ thông,

cỡ chữ 14.