Bài thơ "Quê Hương" của Tế Hanh, một trong những tác phẩm tiêu biểu của phong trào Thơ Mới, không chỉ là một bức tranh chân thực, sống động về một làng chài ven biển mà còn là tiếng lòng tha thiết, sâu nặng của nhà thơ đối với nơi chôn rau cắt rốn. Theo chương trình Ngữ văn mới, việc phân tích và đánh giá giá trị nội dung cùng những nét đặc sắc về nghệ thuật của bài thơ này giúp học sinh cảm nhận sâu sắc hơn vẻ đẹp của quê hương, tình cảm gia đình và những rung động tinh tế trong thơ ca.

Về giá trị nội dung, "Quê Hương" đã khắc họa một cách chân thực và đầy ắp tình cảm hình ảnh một làng chài ven biển nghèo khó nhưng đượm tình người. Mở đầu bài thơ là khung cảnh "làng tôi ở vốn làm nghề chài lưới" hiện lên mộc mạc, giản dị. Tế Hanh không tô vẽ, mỹ lệ hóa mà đi thẳng vào đặc trưng nghề nghiệp của người dân quê mình, gắn liền với biển cả bao la. Hình ảnh "nước mặn đồng chua" không chỉ gợi tả điều kiện sống khắc nghiệt mà còn là sự gắn bó mật thiết của con người với thiên nhiên, với mảnh đất quê hương dù gian khó.

Tiếp theo, bài thơ vẽ nên bức tranh sinh động về những con người lao động nơi làng chài. Đó là hình ảnh những "con thuyền rẽ sóng chạy đua cùng gió biển", khỏe khoắn, mạnh mẽ, đầy khí thế. Động từ "rẽ sóng", "chạy đua" gợi lên sự hăng say, tinh thần chinh phục thiên nhiên của người dân miền biển. Đặc biệt, hình ảnh "cánh buồm giương to như mảnh hồn làng" là một sáng tạo độc đáo, vừa cụ thể hóa hình ảnh con thuyền, vừa mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Cánh buồm không chỉ là phương tiện mưu sinh mà còn là biểu tượng cho sức sống, khát vọng vươn khơi của cả cộng đồng làng chài, là "mảnh hồn" chứa đựng những giá trị văn hóa, tinh thần của quê hương.

Không chỉ dừng lại ở bức tranh thiên nhiên và con người, "Quê Hương" còn thể hiện tình cảm gia đình sâu sắc, ấm áp. Hình ảnh "khi trời trong gió nhẹ sớm mai hồng" là khoảnh khắc bình dị, tươi đẹp, gợi lên sự thanh bình của cuộc sống. Trong khung cảnh ấy, tình cảm giữa những người thân hiện lên thật tự nhiên: "Dân chài lưới làn da ngăm rám nắng/ Cả thân hình nồng thở vị xa xăm;/ Chiếc thuyền im bến mỏi trở về nằm/ Nghe chất muối thấm dần trong thớ vỏ."  Sự gắn bó giữa con người và biển cả đã thấm sâu vào cả dáng hình, hơi thở của họ. Hình ảnh con thuyền "mỏi trở về nằm" sau một ngày lênh đênh trên biển khơi gợi lên sự vất vả nhưng cũng là sự trở về mái ấm, nơi có gia đình chờ đợi.   

Đến những câu cuối, tình yêu quê hương của Tế Hanh trở nên trực tiếp và mạnh mẽ: "Nay xa cách lòng tôi luôn tưởng nhớ/ Màu nước xanh, cá bạc, chiếc buồm vôi/ Mảnh hồn làng của tôi: đôi cánh nhỏ/ Biết bao nhiêu yêu mến chứa chan rồi!" Nỗi nhớ da diết, thường trực được thể hiện qua cụm từ "luôn tưởng nhớ". Những hình ảnh đặc trưng của quê hương như "màu nước xanh, cá bạc, chiếc buồm vôi" hiện lên trong tâm trí nhà thơ một cách rõ nét, cụ thể. Đặc biệt, sự lặp lại và nhấn mạnh hình ảnh "mảnh hồn làng" cùng với sự so sánh "đôi cánh nhỏ" thể hiện tình yêu thương, trân trọng sâu sắc đối với những điều bình dị, thân thuộc của quê hương. "Đôi cánh nhỏ" vừa gợi sự bé nhỏ, mong manh của quê hương trong dòng chảy cuộc đời, vừa ẩn chứa sức mạnh tinh thần, là nơi chắp cánh cho những ước mơ, hoài bão của nhà thơ. Câu thơ cuối cùng "Biết bao nhiêu yêu mến chứa chan rồi!" là một lời khẳng định tình yêu quê hương dạt dào, không thể diễn tả hết bằng lời.

Về những nét đặc sắc về nghệ thuật, "Quê Hương" đã thể hiện tài năng sử dụng ngôn ngữ và hình ảnh của Tế Hanh. Bài thơ được viết theo thể thơ tám chữ, với nhịp điệu linh hoạt, tự nhiên, phù hợp với dòng cảm xúc dâng trào của nhà thơ. Tế Hanh đã lựa chọn những hình ảnh bình dị, quen thuộc của làng chài như "nước mặn đồng chua", "con thuyền", "cánh buồm", "làn da ngăm rám nắng", "màu nước xanh, cá bạc, chiếc buồm vôi" để tái hiện một cách sinh động cuộc sống và con người nơi đây. Những hình ảnh này không chỉ mang tính tả thực mà còn gợi lên những cảm xúc sâu lắng trong lòng người đọc. Hình ảnh "cánh buồm giương to như mảnh hồn làng" là một so sánh đặc sắc, vừa cụ thể hóa hình ảnh cánh buồm, vừa ẩn dụ cho những giá trị tinh thần, văn hóa của quê hương. Sự so sánh "mảnh hồn làng của tôi: đôi cánh nhỏ" thể hiện tình yêu thương, trân trọng và sự gắn bó sâu sắc của nhà thơ với quê hương. Tế Hanh sử dụng những từ ngữ gần gũi với đời sống thường ngày của người dân làng chài, không cầu kỳ, hoa mỹ nhưng vẫn giàu sức gợi hình, gợi cảm. Các động từ mạnh như "rẽ sóng", "chạy đua", "thở", "thấm" đã diễn tả sinh động hoạt động và đặc điểm của con người, sự vật nơi đây. Xuyên suốt bài thơ là giọng điệu trữ tình, nhẹ nhàng, thể hiện nỗi nhớ nhung, yêu mến quê hương một cách chân thành, sâu lắng. Tình cảm của nhà thơ không gò bó, khô khan mà tuôn chảy tự nhiên, lay động trái tim người đọc.

Bài thơ "Quê Hương" của Tế Hanh là một tác phẩm xuất sắc, không chỉ thành công trong việc khắc họa một bức tranh chân thực, sinh động về làng chài ven biển mà còn thể hiện sâu sắc tình yêu quê hương tha thiết, chân thành của nhà thơ.