Trên dòng sông cuộc đời mênh mang sóng nước, có những con thuyền nhỏ nhoi cứ thế trôi mãi về nơi vô định. Có những phận người như chiếc lá vàng rụng rơi giữa dòng chảy nghiệt ngã của số phận, không ai đoái hoài, không ai hay biết. Nguyễn Công Hoan – cây bút hiện thực phê phán sắc sảo – đã chạm đến nỗi đau ấy trong truyện ngắn Bà lái đò. Nhân vật bà lái đò hiện lên không chỉ như một thân phận nhỏ bé trong xã hội phong kiến tàn bạo, mà còn là tiếng thét quặn lòng của những con người cùng khổ, bị dồn đến bước đường cùng, đến tận cùng tuyệt vọng, để rồi tự mình hóa thành cánh bèo trôi mất hút vào cõi hư vô.

Giữa cái mênh mang của đất trời, giữa những con sóng lăn tăn vỗ vào mạn thuyền, bà lái đò xuất hiện như một nốt lặng buồn bã của cuộc đời. Chồng mất sớm, con trai bị bắt đi lính, bà chỉ còn lại chính mình – trơ trọi, lầm lũi giữa dòng nước, giữa cuộc đời xô đẩy.

Bà nghèo. Cái nghèo không chỉ là miếng ăn, manh áo, mà là cả một định mệnh nghiệt ngã bám riết, là gánh nặng vô hình đè lên đôi vai gầy guộc của một người đàn bà bé nhỏ. Mỗi ngày, bà vật lộn với sóng nước, với nỗi cô đơn, với những con người hối hả qua sông nhưng chẳng ai kịp ngoái lại nhìn người chèo đò lặng lẽ kia. Bà cứ thế trôi dạt trong chính cuộc đời mình, không bến bờ, không nơi tựa nương.

Nhưng số phận đâu để bà yên. Không chỉ đói nghèo, bà còn bị xã hội đẩy đến tận cùng của sự tủi nhục. Sưu thuế như một bàn tay vô hình bóp nghẹt cổ họng, cướp đi cả hơi thở cuối cùng của bà. Bọn lý trưởng chẳng cần biết bà có gì, chỉ cần biết bà phải có tiền. Không có tiền, bà chỉ còn một con đường: rơi vào vực thẳm.

Khi người ta đã trắng tay, khi người ta chẳng còn gì để mất, họ sẽ làm gì để tiếp tục tồn tại? Bà lái đò – người đàn bà cả đời còng lưng chèo chống, bỗng chốc phải cúi đầu trước số phận. Bà bán mình.

Đó không phải là sự lựa chọn, mà là con đường duy nhất. Không phải vì bà muốn, mà vì xã hội không cho bà quyền từ chối. Người đàn bà khốn khổ ấy, sau bao năm tháng giữ trọn lòng tự trọng, cuối cùng cũng phải đánh đổi danh dự để mong giữ lại hơi thở. Nhưng trớ trêu thay, ngay cả khi chấp nhận dập tắt chút tàn lửa kiêu hãnh cuối cùng, bà vẫn bị ruồng bỏ. Người đàn ông mà bà tìm đến không nhìn bà như một con người, mà như một kẻ đáng khinh, một kẻ không còn giá trị.

Khi ngay cả nhân phẩm cũng không thể đổi lấy sự sống, khi ngay cả sự nhẫn nhịn cũng chẳng thể cứu vãn được điều gì, bà còn lại gì? Không gì cả. Trước mắt bà chỉ còn một màu nước đen thẫm, lạnh lẽo, hun hút. Để rồi, trong khoảnh khắc lặng thinh của đất trời, một thân người bé nhỏ lặng lẽ gieo mình xuống dòng sông. Dòng nước cuốn bà đi, không một tiếng khóc than, không một ai hay biết. Người đàn bà ấy ra đi như chưa từng tồn tại. Cái chết của bà không chỉ là kết thúc của một sinh mệnh, mà còn là một tiếng thét bi thương giữa cõi đời. Đó là sự phẫn uất của những con người bị vắt kiệt đến giọt cuối cùng, bị chà đạp đến mức không còn đủ sức để ngẩng đầu.

Nhìn bà lái đò, ta thấy cả một tầng lớp lao động nghèo khổ đang quằn quại trong đau đớn. Ở họ, không có tương lai, không có hy vọng, không có quyền mơ ước. Họ chỉ có cái nghèo, cái đói, và một xã hội không ngừng vắt kiệt sức lực của họ.

Với một ngòi bút lạnh lùng nhưng xót xa, Nguyễn Công Hoan không chỉ dựng lên bức tranh hiện thực đầy tàn nhẫn, mà còn khiến lòng người day dứt mãi không thôi. Ông không cần phải gào thét, không cần phải kêu gọi, bởi chính số phận của bà lái đò đã là lời tố cáo mạnh mẽ nhất. Một xã hội mà con người phải chết để trốn chạy nó – đó là một xã hội không còn chút nhân tính nào.

Bà lái đò chết đi, nhưng bi kịch của bà vẫn còn sống mãi. Nó ám ảnh, nó day dứt, nó như một vết thương không bao giờ lành trong lòng những ai đã từng chứng kiến nỗi khổ đau của những con người cùng khổ. Và từ đó, ta càng hiểu rõ hơn giá trị của công bằng, của nhân đạo – những điều mà con người luôn phải đấu tranh để giành lấy giữa cuộc đời nghiệt ngã này.

Dòng sông vẫn chảy, con thuyền vẫn trôi, nhưng bà lái đò đã vĩnh viễn không còn. Câu chuyện về bà không chỉ là câu chuyện của một kiếp người, mà là câu chuyện của cả một thời đại – một thời đại mà những con người nghèo khổ bị vùi dập không thương tiếc. Cái chết của bà là một dấu lặng xót xa, là một vệt nước mắt khô cạn trên đôi má gầy guộc của hàng triệu con người cùng cảnh ngộ.

Nguyễn Công Hoan đã không chỉ kể một câu chuyện, mà còn gửi gắm một lời nhắn nhủ đầy nhức nhối: Bao giờ thì những người như bà lái đò mới thôi rơi vào vực thẳm? Bao giờ thì họ mới được sống một cuộc đời đáng sống? Có lẽ, đó là câu hỏi mà xã hội cần phải trả lời, và cũng là câu hỏi còn mãi vang vọng trong lòng mỗi người đọc.