Vào thế kỷ XV, nước ta bị quân Minh xâm lược, áp bức dân lành, cướp bóc tài nguyên. Nhân dân ta phải chịu cảnh lầm than, ai cũng oán hận nhưng chưa có người đứng lên chống giặc. Lúc bấy giờ, ở vùng Lam Sơn (Thanh Hóa) có một hào kiệt tên là Lê Lợi, vốn giàu lòng yêu nước và có chí lớn đánh đuổi quân xâm lược.

Lê Lợi chiêu tập nghĩa sĩ, lập ra nghĩa quân Lam Sơn, nhưng lúc đầu thế lực còn yếu, bị quân Minh truy đuổi gắt gao. Tương truyền, trong một lần chạy giặc, Lê Lợi nhặt được một thanh gươm báu. Lưỡi gươm có khắc hai chữ "Thuận Thiên", nghĩa là “theo ý trời”. Sau đó, ông còn tìm được chuôi gươm ở một nơi khác. Khi tra vào nhau, chuôi và lưỡi gươm khớp hoàn hảo, báo hiệu trời trao cho ông sứ mệnh lớn lao.

Có được gươm thần, Lê Lợi càng vững tin vào chiến thắng. Ông lãnh đạo nghĩa quân chiến đấu kiên cường, khi thì đánh nhỏ lẻ để tiêu hao địch, khi thì tập trung đánh lớn để giành thắng lợi. Ban đầu, quân Minh mạnh hơn, nghĩa quân phải rút vào rừng sâu chịu cảnh đói khổ, nhưng nhờ lòng dân ủng hộ, họ dần dần trở nên lớn mạnh.

Sau mười năm gian khổ chiến đấu (1418-1428), nghĩa quân Lam Sơn đánh tan quân Minh, giành lại độc lập cho nước Đại Việt. Lê Lợi lên ngôi vua, lập ra triều đại nhà Lê, khôi phục đất nước sau chiến tranh.

Một ngày nọ, khi nhà vua đi thuyền trên hồ Lục Thủy (nay là Hồ Gươm), bỗng thấy Rùa Vàng trồi lên mặt nước. Rùa Vàng nói:

"Xin bệ hạ hoàn gươm lại cho Long Quân!"

Hiểu rằng gươm thần đã hoàn thành sứ mệnh, Lê Lợi liền trả lại thanh gươm báu. Rùa Vàng ngậm gươm, lặn xuống đáy hồ, từ đó hồ được gọi là Hồ Gươm.

Lê Lợi không chỉ là một dũng tướng tài ba mà còn là vị vua nhân từ, biết trọng dụng hiền tài, giúp đất nước thái bình, thịnh trị. Tấm gương của ông mãi mãi là biểu tượng của lòng yêu nước và ý chí quật cường của dân tộc Việt Nam.