1. Hoàn cảnh lịch sử:

- Đầu năm 1945, tình hình thế giới và trong nước có nhiều chuyển biến mạnh mẽ.

- Ngày 9/3/1945, Nhật đảo chính Pháp, độc chiếm Đông Dương. Chính quyền thực dân sụp đổ, nhưng chế độ tay sai phát xít Nhật vẫn tồn tại, khiến mâu thuẫn giữa nhân dân Việt Nam và phát xít Nhật trở nên gay gắt hơn bao giờ hết.

- Trong bối cảnh đó, Đảng Cộng sản Đông Dương xác định kẻ thù chính là phát xít Nhật và phát động cao trào kháng Nhật cứu nước.

2. Diễn biến của cao trào kháng Nhật cứu nước:

- Tháng 3/1945, sau khi Nhật đảo chính Pháp, Ban Thường vụ Trung ương Đảng họp và ra chỉ thị "Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta", kêu gọi toàn dân đứng lên đánh Nhật, chuẩn bị cho khởi nghĩa vũ trang.

- Cao trào lan rộng khắp cả nước. Ở nông thôn, nông dân phá kho thóc Nhật "giải quyết nạn đói", nổi dậy lập chính quyền cách mạng ở nhiều địa phương. Ở miền núi và trung du, lực lượng vũ trang phát triển mạnh, nhiều căn cứ cách mạng được mở rộng như Việt Bắc, Cao - Bắc - Lạng, Tây Nguyên...

- Từ tháng 4 đến giữa tháng 8/1945, hàng loạt cuộc mít tinh, biểu tình, phá trại giam, trừ gian diệt ác... đã diễn ra sôi nổi, thu hút đông đảo quần chúng tham gia. Chính quyền tay sai Nhật ở nhiều nơi bị tê liệt hoặc tan rã trước khi Cách mạng Tháng Tám nổ ra.

3. Cao trào này được coi là tiền đề của Cách mạng Tháng Tám 1945 vì:

- Cao trào làm suy yếu hệ thống thống trị tay sai của Nhật, tạo khoảng trống quyền lực, giúp nhân dân dễ dàng giành chính quyền sau này.

- Phong trào quần chúng dâng cao, khí thế cách mạng sục sôi, quần chúng đã sẵn sàng đứng lên làm chủ đất nước.

- Lực lượng cách mạng được rèn luyện, mở rộng, nhiều địa phương hình thành lực lượng vũ trang, căn cứ địa và chính quyền cách mạng.

- Đây là thời kỳ tập dượt trực tiếp cho Tổng khởi nghĩa, giúp Đảng và quần chúng có thêm kinh nghiệm tổ chức, chỉ đạo khởi nghĩa giành chính quyền trên phạm vi toàn quốc.