Quê hương-  hai tiếng giản dị mà thiêng liêng- luôn là nơi cội nguồn nâng đỡ tâm hồn mỗi con người. Dẫu có đi xa đến đâu, trong sâu thẳm trái tim, ai cũng mong có ngày được trở về, được chạm lại từng góc nhỏ yêu thương. Trong nền văn học Việt Nam hiện đại, Nguyễn Bính là nhà thơ của hồn quê, của nỗi nhớ làng, của tình cảm bình dị mà sâu sắc. Bài thơ "Trở về quê cũ" là một tác phẩm đầy xúc động, ghi lại tâm trạng của một người con trở về sau mười năm xa quê, chất chứa nỗi niềm hoài vọng, xúc động, và đôi khi là cả tiếc nuối.

Ngay từ khổ thơ đầu tiên, người đọc đã cảm nhận được cảm xúc dâng trào trong tâm hồn người trở về. Mười năm xa quê là mười năm dài của nỗi nhớ, của bao kỷ niệm cũ dần trở nên nhòa nhạt trong ký ức. Nhưng khi bước chân về làng, mọi cảm xúc như vỡ òa. “Tâm tình tràn ngập” là một hình ảnh gợi cảm, cho thấy niềm vui không thể giấu kín. Đặc biệt, hai câu sau gợi về ký ức tuổi thơ – cái thời ngây thơ “níu áo theo cha buổi hội hè”. Đó là kỷ niệm đẹp, trong trẻo, ấm áp – một mảnh ghép không thể thiếu của tâm hồn người xa quê.

Khổ thơ thứ hai mở rộng không gian cảm xúc, đưa người đọc đến với hình ảnh thiên nhiên gắn bó với quê hương. Dãy núi được nhân hóa như một người bạn cũ trung thành, lặng lẽ đợi chờ suốt mười năm dài. Từ “vẫn” trong câu thơ khẳng định sự thủy chung, bất biến của thiên nhiên – trái ngược với những thay đổi trong lòng người. Đặc biệt, hình ảnh “sườn cao rêu phủ xanh đồn giặc” vừa mang dấu ấn thời gian, vừa gợi nhớ đến những năm tháng kháng chiến gian khổ. Câu kết “núi mỉm cười” như một cái ôm trìu mến của đất mẹ, khiến người đọc cảm nhận được sự ấm áp, yêu thương từ cảnh vật quê nhà.

Đến khổ thơ cuối hình ảnh làng quê hiện lên với những chi tiết rất đời thường, mộc mạc: ruộng vỡ, đường cày, ngõ trải rơm. Nhưng sau mười năm xa cách, người con như lạc lối giữa chính quê hương mình-  “phải đây Văn Miếu lối vào thôn?” Câu hỏi tu từ cho thấy sự lẫn lộn giữa ký ức và thực tại, giữa cái quen và cái lạ. Đáng buồn hơn, những gì từng là thân thuộc,  “hoa đại”, “gạo tám thơm” giờ đây cũng trở nên xa xăm. Nguyễn Bính đã chạm đến một nỗi buồn thầm lặng: thời gian có thể khiến con người quên đi cả những điều mình từng yêu quý nhất.

Về mặt nghệ thuật, bài thơ sử dụng ngôn ngữ dung dị, mang đậm chất Nam Bộ, kết hợp với giọng điệu nhẹ nhàng, giàu cảm xúc. Hình ảnh thơ giản dị mà giàu tính biểu tượng, đặc biệt là cách nhân hóa dãy núi như một người bạn cũ khiến thơ trở nên sinh động, gần gũi. Tất cả tạo nên một bản hòa ca chan chứa tình yêu quê hương, hòa quyện giữa nỗi vui mừng và niềm tiếc nuối.

Tóm lại, “Trở về quê cũ” là một khúc tâm tình nhẹ nhàng mà sâu sắc, thể hiện tình yêu quê hương da diết của Nguyễn Bính người con của đồng bằng Bắc Bộ. Bài thơ khiến người đọc nhận ra rằng: dù thời gian có trôi, dù lòng người có đổi thay, thì quê hương vẫn là nơi chốn vững bền, luôn dang tay đón ta trở về. Và chính tình cảm ấy đã làm nên vẻ đẹp bền vững trong tâm hồn người Việt suốt bao đời.