Trần Tế Xương, một trong những nhà thơ tiêu biểu của văn học cổ điển Việt Nam, được biết đến với những tác phẩm thể hiện sự châm biếm tinh tế, đồng thời cũng chứa đựng nỗi đau xót trước những bất cập của xã hội ông sống. Bài thơ “Tiến sĩ giấy” là một trong những tác phẩm nổi bật của ông, thể hiện sâu sắc tình trạng khôi hài bi thảm của những kẻ có danh xưng “tiến sĩ” nhưng không có thực tài. Tác phẩm được viết trong bối cảnh cuối thế kỷ XIX, khi mà chế độ khoa cử và nho học đang trên đà suy tàn, cũng là lúc mà hiện tượng “tiến sĩ giấy” xuất hiện như một thực trạng đáng báo động.

Mở đầu bài thơ, Trần Tế Xương xây dựng hình ảnh ông tiến sĩ giấy với những biểu tượng rất quen thuộc: "Cũng cờ, cũng biển, cũng cân đai / Cũng gọi ông nghè có kém ai!" Hình ảnh ông tiến sĩ dấy lên trong nhận thức người đọc một người có đầy đủ nghi thức, oai vệ trong hàng ngũ tri thức. Tuy nhiên, điệp từ “cũng” xuất hiện đến bốn lần trong hai câu thơ khiến cho hình ảnh trở nên hài hước và mỉa mai. Từ đó, người đọc dần nhận ra sự giả dối được giấu dưới lớp trang sức vô nghĩa. Ông tiến sĩ này không phải là một nhân vật có thực tài, mà chỉ là một món đồ chơi, một hình nộm bằng giấy mà trẻ em dùng để chơi trong Tết Trung thu.

Tiếp theo là sự khắc họa chân thực hơn về nội dung của ông tiến sĩ: "Mảnh giấy làm nên thân giáp bảng / Nét son điểm rõ mặt văn khôi." Ở đây, rõ ràng Trần Tế Xương đang chỉ ra một thực tế chua chát: những tiến sĩ thật mà không có tâm hồn, không có tài năng thực sự. Qua hình tượng mảnh giấy và nét son, nhà thơ không chỉ miêu tả hình thức mà còn chỉ trích nội dung rỗng tuếch của những kẻ được vinh danh là tiến sĩ. “Giáp bảng” và “văn khôi” – những từ này có ý nghĩa về sự tri thức, giá trị nhân cách đằng sau danh hiệu. Tuy nhiên, dưới ngòi bút của Trần Tế Xương, những thành tựu đó chỉ là hình thức bên ngoài, không có thực sự bên trong.

Hầu hết các nhà thơ đương thời thường chỉ dừng lại ở sự mô tả, nhưng Trần Tế Xương lại khai thác sâu sắc sự đối lập giữa hình thức và thực chất: "Tấm thân xiêm áo sao mà nhẹ / Cái giá khoa danh ấy mới hời!" Câu thơ không chỉ là một sự so sánh, mà còn chứa đựng nỗi u uất, xót xa trước một thực trạng xã hội. Cái giá phải trả để có được một danh hiệu tưởng chừng như cao quý giờ đây lại trở nên rẻ mạt, nhẹ như "mảnh giấy". Đây thực sự là một chỉ trích sắc bén đối với xã hội mà ông phải sống, nơi mà tài năng, tri thức không còn được coi trọng.

Ở hai câu kết, “Ghế chéo, lọng xanh ngồi bảnh chọe / Nghĩ rằng đồ thật hóa đồ chơi”, hình ảnh ông tiến sĩ giờ đây hiện lên thật lố bịch và nhạo báng. Không chỉ châm biếm tầng lớp tiến sĩ mà còn phản ánh sự thực tại trớ trêu rằng, danh vọng cao quý mà họ có được chỉ là "đồ chơi". Câu thơ khép lại với cái nhìn mỉa mai, sâu sắc, phản ánh nỗi đau của Trần Tế Xương trước việc danh giá không còn tương xứng với thực tại. Ông không chỉ phê phán xã hội mà cũng đang tự châm biếm chính mình, cho thấy tâm trạng của một nho sĩ đầy nhiệt huyết