Nhắc đến nhà thơ Nguyễn Khuyến,nhà thơ của mùa thu, người ta thường nghĩ ngay đến những bức tranh làng quê Bắc Bộ nên thơ, đặc biệt là vào mùa thu. Trong đó, bài thơ "Thu ẩm" là một trong những tác phẩm nổi tiếng và đặc sắc nhất của ông. Nguyễn Khuyến được mệnh danh là nhà thơ của làng quê Việt Nam. Qua thơ ông, người đọc cảm nhận được vẻ đẹp bình dị của thiên nhiên và ẩn sau bức tranh ấy tâm hồn người đọc cũng cảm nhận được nỗi buồn man mác, sâu lắng trong tâm hồn thi nhân.

             Nhan đề bài thơ "Thu ẩmI nghĩa là uống rượu mùa thu.Nhan đề cũng đã nêu lên được nội dung của tác phẩm. Một bài thơ, một bức tranh được họa nên nhờ một hồn thi say. Bài thơ như một bức tranh thu sống động với hình ảnh và âm thanh quen thuộc dưới con mắt tinh tế của một người nghệ sĩ đang cô đơn nâng chén ngẫm đời. Ngay từ những câu thơ đầu, Nguyễn Khuyến đã mở ra khung cảnh làng quê vào đêm thu yên ả:

              Năm gian nhà cỏ thấp le te,
              Ngõ tối đêm sâu đóm lập loè

Câu thơ mở đầu gợi ra thời gian là ban đêm, một không gian rộng lớn và tĩnh mịch. Khác với nhiều thi nhân thường miêu tả cảnh thu vào buổi hoàng hôn hay bình minh, Nguyễn Khuyến lại chọn thời khắc đêm tối, đây là một lựa chọn rất riêng chỉ có thể thấy trong "Thu ẩm". Giữa màn đêm yên ả, nhà thơ khám phá vẻ đẹp bình dị, thân thuộc và đặc trưng của làng quê Bắc Bộ. Mọi vật như chìm trong màu đen huyền của trời đất, song vẫn hiện lên thấp thoáng hình ảnh ngôi nhà "thấp le te" dưới ánh sáng "lập loè"của những con đom đóm bay trong không trung.Từ "le te" vừa gợi hình vừa gợi cảm, khiến người đọc hình dung ngôi nhà nhỏ bé đến mức dường như không thể thấp hơn, chỉ đủ cho một người ra vào. Không gian ấy vừa rộng lớn, vừa mịt mù, thăm thẳm; giữa đêm sâu ấy chỉ có một mình nhà thơ đối diện với cảnh vật  cô đơn mà lặng lẽ. Ánh sáng "lập loè" của đom đóm không rực rỡ chói chang mà nhẹ nhàng, bàng bạc, khi rõ khi mờ khiến cho khung cảnh trở nên huyền ảo và nên thơ.

               Lưng giậu phất phơ màu khói nhạt,
               Làn ao lóng lánh bóng trăng loe.

           Tác giả đã khéo léo sử dụng biện pháp đảo ngữ để miêu tả làn sương trắng mờ ảo, mang sắc "màu khói nhạt" bay "phất phơ" trên lưng giậu cúc tàn quanh ngôi nhà cũ bình dị. Làn sương ấy mang chút men say, chút chất thơ nồng nàn mà chỉ mùa thu mới có thể khoác lên mình. Từ "phất phơ"diễn tả vẻ mềm mại, nhẹ nhàng, như một nét chấm phá đầy duyên dáng trong bức tranh thu yên tĩnh.Từ trong gian nhà cũ, ánh nhìn của thi nhân hướng ra khoảng không gian ngoài ngõ, qua lớp hàng giậu cúc tàn nơi mặt trăng đang dần hiện lên sau lũy tre xa xa. Ánh trăng ấy "lóng lánh" tỏa xuống mặt ao phẳng lặng tạo nên khung cảnh lung linh, huyền ảo. Vầng trăng sáng tròn, trong vắt, phản chiếu xuống làn nước như dát bạc, khiến cảnh vật thêm thơ mộng, gợi cảm.

               Khép lại những câu thơ miêu tả cảnh thu yên ả ấy, nhà thơ bất ngờ đặt ra một câu hỏi tu từ đầy thú vị:

              Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt?
             Mắt lão không vầy cũng đỏ hoe.

Một câu hỏi không cần lời đáp, nhưng lại khẳng định vẻ đẹp tinh khiết của thiên nhiên, của bầu trời thu cao rộng, trong trẻo. Màu xanh ngắt của bầu trời khiến không gian trở nên mênh mông, khoáng đạt hơn. Và trong khung cảnh bao la ấy, con người hiện lên thật nhỏ bé, cô đơn. Đó là hình ảnh đôi mắt đỏ hoe của ông lão thi nhân.Thủ pháp đối lập giữa "xanh ngắt" và "đỏ hoe"vừa làm nổi bật vẻ tươi sáng của thiên nhiên, vừa khắc họa tâm trạng buồn man mác, cô đơn của con người. Giữa đất trời thu trong trẻo ấy, thi nhân như càng cảm nhận sâu sắc hơn nỗi buồn của một trái tim yêu nước.Bầu trời tuy xanh nhưng thế nước lại đỏ, trước cảnh nguy nan ấy mà bản thân chỉ có thể bất lực khiến lòng trái tim đau thắt quạn để rồi cũng chỉ biết đỏ hoe đôi mắt.

                Rượu tiếng rằng hay hay chả mấy,
                 Độ năm ba chén đã say nhè.

Chỉ mới vài chén rượu mà đã chếnh choáng say. Nhưng cái say ấy không đơn thuần là say vì men rượu mà còn là say vì cảnh đẹp mùa thu, say vì nỗi lòng thi nhân trước thiên nhiên tươi sáng mà buồn tẻ. Giữa không gian thanh vắng, Nguyễn Khuyến uống rượu không phải để vui mà để trút nỗi lòng, để lắng nghe tiếng thở dài của chính mình.Chén rượu trong thơ ông vì thế trở thành biểu tượng của nỗi cô đơn, của nỗi buồn thời thế và cả tấm lòng yêu đời, yêu thiên nhiên tha thiết. Dù đang nhâm nhi men rượu để thưởng thức vẻ đẹp mùa thu, trong lòng thi nhân vẫn nặng trĩu những suy tư, băn khoăn về cuộc đời và con người.

          Bức tranh thi nhân uống rượu trong đêm thu khép lại bằng những vần thơ thấm đẫm cảm xúc. Dù trong bài "Thu ẩm" không có một chữ "thu", nhưng hồn thu vẫn lan tỏa khắp không gian, thấm vào cảnh vật và lòng người. Dư âm mùa thu ấy cứ ngân mãi, man mác, sâu lắng trong tâm hồn người đọc. Qua bài thơ, Nguyễn Khuyến bộc lộ tâm sự, nỗi buồn trước thời thế và vận nước. Đó là niềm yêu nước thầm kín, sâu sắc của một thi nhân tài hoa và tinh tế.