Quê hương luôn là nguồn cảm hứng vô tận, một phần không thể thiếu trong tâm hồn của mỗi con người. Đó là nơi chôn nhau cắt rốn, nơi gắn bó với những kỷ niệm, những tình cảm sâu nặng. Quê hương không chỉ là một không gian địa lý, mà còn là tiếng gọi tha thiết từ trái tim, là mạch nguồn nuôi dưỡng những tình cảm cao đẹp. Chính vì vậy, đối với các nhà thơ, viết về quê hương không phải chỉ là việc tái hiện cảnh vật, mà là sự thể hiện những xúc cảm dạt dào, những trăn trở về số phận con người, về những biến đổi của đất nước. Nguyễn Khuyến, một trong những nhà thơ lớn của văn học Việt Nam, đã để lại dấu ấn sâu đậm qua những vần thơ ngợi ca vẻ đẹp quê hương và những tình cảm chân thành về đất nước. Qua bài thơ “Hội Tây”, nhà thơ đã thể hiện những cảm xúc mạnh mẽ, đầy chua xót trước cảnh đất nước rơi vào tay kẻ xâm lược. Từ việc miêu tả lễ hội bề ngoài rực rỡ, ông đã khéo léo lột tả sự mỉa mai, đau đớn về tình cảnh nô lệ của dân tộc dưới ách thống trị của thực dân Pháp.
Mở đầu bài thơ, Nguyễn Khuyến đã vẽ nên một bức tranh sôi động của lễ hội “Hội Tây” do thực dân Pháp tổ chức:
“Kìa hội Thăng Bình tiếng pháo reo,
Bao nhiêu cờ kéo với đèn treo.”
Với những hình ảnh “tiếng pháo reo”, “cờ kéo” và “đèn treo”, Nguyễn Khuyến đã khắc họa một không gian lễ hội tràn ngập sắc màu, nhưng lại đầy ẩn ý mỉa mai. Lễ hội này không phải là niềm vui tự nhiên của người dân, mà là một trò diễn được dựng lên để người dân Việt Nam tham gia, như một cách để lừa dối họ về cái gọi là "hòa bình" mà thực dân mang đến. Những chi tiết này không chỉ gợi lên hình ảnh một lễ hội lố bịch, mà còn thể hiện sự chiếm đóng, sự thống trị của thực dân Pháp, khi chúng không chỉ cai trị bằng vũ lực mà còn tìm cách "đồng hóa" người dân qua những trò chơi giải trí nhảm nhí. Chính những hình ảnh này đã gợi lên một cảm giác chán chường và xót xa.
Bài thơ tiếp tục miêu tả những cảnh tượng tại hội:
“Bà quan tênh nghếch xem bơi trải,
Thằng bé lom khom nghé hát chèo.”
Lúc này, không gian lễ hội hiện lên với sự đối lập rõ rệt giữa người thống trị và người bị trị. Những bà quan, vốn có địa vị cao trong xã hội, lại được miêu tả với dáng vẻ “tênh nghếch”, thiếu duyên dáng. Đây không chỉ là một sự khôi hài, mà còn là sự châm biếm đắng cay về tầng lớp thống trị của người Pháp, với sự thô kệch và vô cảm. Ngược lại, thằng bé "lom khom" xem hát chèo, một hình ảnh tượng trưng cho người dân nghèo khổ, bị áp bức. Việc “lom khom” không chỉ là một tư thế thấp hèn, mà còn phản ánh tình trạng bất lực, sự thiếu thốn quyền lợi của những con người dưới chế độ thực dân.
Ngay sau đó, nhà thơ tiếp tục khắc họa sự khốn cùng, sự ngớ ngẩn của các trò chơi tại lễ hội:
“Cậy sức cây đu nhiều chị nhún,
Tham tiền cột mỡ lắm anh leo.”
Nguyễn Khuyến không chỉ khắc họa không khí lễ hội, mà còn chỉ trích những hành vi tham lam, vô nghĩa của người tham gia. Việc "tham tiền" khi “leo cột mỡ” chính là biểu tượng cho sự tha hóa, sự mất nhân phẩm của con người trong xã hội dưới ách thống trị. Những trò chơi này thực chất là những chiêu trò để các thực dân áp đặt quyền lực lên dân chúng, khiến họ quay cuồng trong sự thiếu thốn, mờ mắt vì lợi ích nhỏ bé, mà không nhận ra được nỗi nhục mất nước.
Cuối bài thơ, Nguyễn Khuyến đã thể hiện nỗi đau và sự mỉa mai qua những câu thơ đầy ẩn ý:
“Khen ai khéo vẽ trò vui thế,
Vui thế bao nhiêu nhục bấy nhiêu!”
Những từ ngữ như “khen” hay “vui” tưởng chừng như mang lại một cảm giác nhẹ nhàng, nhưng thực chất lại chất chứa một sự chua xót. Lễ hội này, dù vui vẻ bề ngoài, lại là sự nhục nhã đối với dân tộc Việt. “Vui thế bao nhiêu nhục bấy nhiêu” là sự đối lập sâu sắc, thể hiện sự phẫn uất của nhà thơ trước thực trạng mà đất nước đang phải đối mặt. Đó là nỗi đau của dân tộc, khi người dân bị lôi cuốn vào những trò vui của kẻ xâm lược, mà không nhận thức được sự nhục nhã của chính mình.
Bài thơ “Hội Tây” là một bản cáo trạng đanh thép đối với thực dân Pháp và bọn quan lại tay sai. Đằng sau những hình ảnh vui tươi của lễ hội, Nguyễn Khuyến đã khéo léo vạch trần sự lố bịch, sự tha hóa của một xã hội bị chiếm đóng. Thơ của ông là sự kết hợp giữa tiếng cười và nỗi đau, giữa sự nhẹ nhàng và sự phẫn uất, thể hiện tình yêu nước sâu sắc, lòng trăn trở về vận mệnh của đất nước. Qua đó, bài thơ không chỉ lên án thực dân Pháp mà còn là lời cảnh tỉnh, nhắc nhở con người về lòng tự tôn dân tộc, về ý thức bảo vệ quê hương, đất nước.