Nguyễn Khuyến, một nhà thơ lớn của văn học trung đại Việt Nam, nổi tiếng không chỉ bởi những vần thơ trữ tình sâu lắng mà còn bởi khả năng sử dụng nghệ thuật trào phúng một cách sắc sảo. Bài thơ "Hỏi thăm quan tuần mất cướp" là một trong những tác phẩm trào phúng tiêu biểu của ông, phê phán sâu sắc sự bất tài, vô trách nhiệm của quan lại dưới thời phong kiến, đồng thời phản ánh hiện thực xã hội rối ren, suy thoái.

Ngay từ nhan đề bài thơ, Nguyễn Khuyến đã khéo léo tạo nên sự mỉa mai. "Hỏi thăm quan tuần mất cướp" nghe có vẻ như một lời hỏi han lịch sự, thể hiện sự quan tâm, nhưng thực chất là cách để ông châm biếm sâu cay. Một quan tuần, người có trách nhiệm giữ gìn an ninh trật tự, lại để mất cướp – điều này đủ để thấy sự yếu kém và bất lực của bộ máy cai trị thời bấy giờ. Cách đặt nhan đề đã gợi lên sự mâu thuẫn, làm nổi bật tính châm biếm của tác phẩm.

Mở đầu bài thơ, Nguyễn Khuyến viết:

"Khốn nạn thân ông đến thế a!
Khố xanh không giữ nổi làng ta."

Hai câu thơ khắc họa ngay hình ảnh của quan tuần, một kẻ bất lực, không hoàn thành nhiệm vụ cơ bản nhất là bảo vệ sự bình yên cho dân làng. Từ "khốn nạn" ở đây vừa là lời cảm thán, vừa là lời châm chọc đầy cay nghiệt. Cụm từ "khố xanh" ám chỉ tầng lớp quan lại, những người vốn mang trọng trách giữ gìn trật tự nhưng lại tỏ ra yếu kém, vô trách nhiệm. Câu thơ không chỉ phê phán cá nhân quan tuần mà còn lên án cả bộ máy phong kiến thời bấy giờ, vốn chỉ tồn tại hình thức mà thiếu thực chất.

Hai câu thực tiếp tục đẩy mạnh tính châm biếm:

"Cái đồn thất thế quan như vại,
Lính tráng không nghe chó cũng nhà."

Hình ảnh “cái đồn thất thế quan như vại” là một phép so sánh đầy mỉa mai. Đồn, nơi vốn được coi là biểu tượng của quyền lực và an ninh, lại trở nên vô dụng như một cái vại – một vật tầm thường, chẳng có giá trị gì trong việc giữ gìn trật tự. Còn lính tráng, những người phụ tá cho quan, cũng không làm tròn bổn phận, đến mức “chó cũng nhà” – ám chỉ việc mất đi vai trò bảo vệ cơ bản nhất, như một con chó giữ nhà mà không làm tròn trách nhiệm. Hình ảnh này cho thấy sự xuống cấp nghiêm trọng của cả hệ thống cai trị.

Hai câu luận tiếp theo, Nguyễn Khuyến không ngần ngại phơi bày thêm sự yếu kém của quan tuần:

"Trăm quan chẳng mất tiền dân mất,
Một đội nào hơn cánh giặc già."

Từ “trăm quan” và “một đội” là sự đối lập về số lượng. Quan lại đông đúc, nhưng lại không thể ngăn chặn được một nhóm giặc nhỏ. Điều này không chỉ tố cáo sự bất tài mà còn ngầm chỉ sự bất công, khi người dân phải chịu khổ sở vì sự kém cỏi của quan chức. Từ “giặc già” nghe có vẻ coi thường, nhưng lại thể hiện một sự thật trớ trêu: ngay cả giặc cũng chẳng đáng sợ, chỉ vì quan lại quá yếu đuối mà chúng mới có cơ hội hoành hành.

Hai câu kết, Nguyễn Khuyến dùng giọng thơ đầy giễu cợt để kết thúc bài thơ:

"Ví chăng lấy đuốc mà chơi được,
Nửa đêm nhòm trộm ổ chàng ra."

Cách nói "lấy đuốc mà chơi" và "nhòm trộm" làm tăng thêm sự hài hước, châm biếm. Hình ảnh quan tuần trở nên nực cười khi không còn uy nghiêm, oai vệ mà giống như kẻ thất thế, phải lén lút, vụng trộm để tìm ra cướp. Lời thơ như một sự giễu nhại, chế nhạo sự bất lực, kém cỏi của những người nắm giữ quyền lực trong xã hội phong kiến. Ngoài ra tính trào phúng trong bài thơ được thể hiện qua giọng điệu mỉa mai, châm biếm nhưng không kém phần sâu sắc. Nguyễn Khuyến không dùng lời lẽ nặng nề, mà khéo léo xây dựng hình ảnh, sử dụng những phép ẩn dụ, so sánh, đối lập để phê phán một cách thâm thúy. Hình ảnh quan tuần và hệ thống cai trị được khắc họa như những kẻ chỉ tồn tại trên danh nghĩa, nhưng hoàn toàn vô dụng trong việc bảo vệ người dân.

Qua bài thơ "Hỏi thăm quan tuần mất cướp", Nguyễn Khuyến không chỉ phê phán sự yếu kém của tầng lớp quan lại, mà còn phản ánh hiện thực xã hội phong kiến đang suy tàn vào cuối thế kỷ XIX. Bài thơ không chỉ mang giá trị nghệ thuật cao mà còn là tiếng nói mạnh mẽ, thể hiện sự bất mãn và đau lòng của một nhà nho trước cảnh nước mất, nhà tan. Với ngòi bút trào phúng sắc bén, Nguyễn Khuyến đã để lại cho đời một tác phẩm vừa hài hước, vừa sâu cay, khiến người đọc không khỏi suy ngẫm.