Trong kho tàng thơ ca trào phúng Việt Nam cuối thế kỉ XIX, Trần Tế Xương (Tú Xương) là gương mặt nổi bật với tiếng cười sắc lạnh, chua chát nhưng đầy chất nhân tình. Ông không chỉ ghi lại một thời buổi đảo điên, rối ren của xã hội nửa thực dân - nửa phong kiến mà còn để lại những bài thơ như những tấm gương phản chiếu sự suy đồi đạo đức. Bài thơ “Đất Vị Hoàng” là một trong những tác phẩm tiêu biểu, phơi bày bộ mặt xấu xí của xã hội đương thời bằng giọng trào phúng đậm đặc và sắc bén.

Ngay từ câu mở đầu “Có đất nào như đất ấy không?”, Tú Xương đã khéo léo nêu lên một câu hỏi tu từ vừa mỉa mai vừa chua cay. Câu hỏi tưởng như ca ngợi quê hương, nhưng thực chất lại mở ra một chuỗi hình ảnh phơi bày sự tệ hại của nơi ông sống. Câu thơ thứ hai “Phố phường tiếp giáp với bờ sông” vừa mô tả thực cảnh thành phố Nam Định nằm bên bờ sông Vị Hoàng, vừa hàm ý nơi đây là mảnh đất của cảnh chen lấn, buôn bán xô bồ, là chỗ phồn hoa giả tạo đang phôi thai dưới ảnh hưởng của văn minh thực dân. Sự đối lập giữa vẻ hào nhoáng và cuộc sống rối ren trở thành nền để nhà thơ bắt đầu mũi dùi châm biếm.

Hai câu tiếp theo đi sâu vào phê phán sự xuống cấp đạo đức gia đình:

“Nhà kia lỗi phép con khinh bố,

Mụ nọ chanh chua vợ chửi chồng.”

Ở đây, Tú Xương không chỉ kể chuyện mà còn tố cáo một xã hội đảo lộn luân thường. “Con khinh bố”, “vợ chửi chồng” là những hình ảnh vốn trái ngược hoàn toàn với truyền thống nề nếp của người Việt. Cách dùng từ “mụ nọ chanh chua” gợi nên sự cay độc, hỗn hào, cho thấy sự băng hoại của nếp nhà. Đó không còn là chuyện của một gia đình, mà là hiện tượng chung của một xã hội lạc loạn.

Sang hai câu thực mạnh mẽ nhất giọng trào phúng:

“Keo cú người đâu như cối sắt,

Tham lam chuyện thở rặt hơi đồng.”

Những từ ngữ “keo cú”, “cối sắt”, “rặt hơi đồng” đã phơi bày một xã hội mà con người bị chi phối bởi đồng tiền đến mức vô cảm, lạnh lùng. “Keo cú như cối sắt” là hình ảnh phóng đại, ví von sắc bén đầy chất mỉa mai. Tú Xương lên án thói keo kiệt, tính toán đến sắt đá của dân thị thành; và “hơi đồng” là biểu tượng cho đồng tiền bẩn thỉu - thứ đang làm mục ruỗng cả đạo lý lẫn nhân tâm. Ở đây, tiếng cười của tác giả sắc như dao, nhằm vào lòng tham và sự thực dụng tàn nhẫn mà xã hội Tây - ta lẫn lộn đã gieo vào con người.

Hai câu kết lặp lại cấu trúc câu hỏi tu từ:

“Bắc Nam hỏi khắp người bao tỉnh,

Có đất nào như đất ấy không?”

Cách lặp lại này vừa tạo âm hưởng châm biếm, vừa như một cái lắc đầu bất lực của nhà thơ trước thực trạng quê hương. “Đất ấy” là đất Nam Định nhưng đồng thời cũng là hình ảnh thu nhỏ của cả xã hội Việt Nam đang mục nát. Giọng thơ xoáy sâu, buồn bã, vừa trách vừa đau, cho thấy nỗi lòng của Tú Xương trước quê hương đang bị thực dân hóa và đạo đức bị đảo lộn.

Với ngòi bút trào phúng sắc sảo, ngôn ngữ đanh thép và giọng điệu mỉa mai thâm thúy, Trần Tế Xương đã dựng nên một bức tranh xã hội sống động mà tăm tối của đất Vị Hoàng cuối thế kỉ XIX. Bài thơ không chỉ là tiếng cười châm biếm mà còn là lời cảnh tỉnh sâu sắc về sự xuống cấp đạo đức và giá trị con người. Chính điều đó làm cho “Đất Vị Hoàng” trở thành một tác phẩm có giá trị lâu bền trong văn học trào phúng Việt Nam.