Trong kho tàng thi ca Việt Nam, thiên nhiên là nguồn cảm hứng bất tận đặc biệt là hình ảnh làng quê với nhịp sống thanh bình, chậm rãi. Nhiều nhà thơ đã từng tái hiện vẻ đẹp bốn mùa quê hương nhưng để miêu tả sâu sắc và tinh tế cái tĩnh lặng, yên ả của một buổi trưa hè thì không phải ai cũng làm được. Bằng Bá Luân với bài thơ “Trưa hè” đã khắc họa thành công không gian ấy - một bức tranh trưa đồng quê ngưng đọng, vừa quen thuộc, vừa đầy chất thơ mang theo hơi thở cuộc sống và những xúc cảm nhẹ nhàng, sâu lắng.

Ngay từ khổ thơ đầu, tác giả đã mở ra một không gian đầy tĩnh lặng dưới bóng râm mát rượi của cây đa làng - nơi gắn liền với bao ký ức tuổi thơ và thấm đẫm hơi thở thôn quê:
“Dưới gốc đa già, trong vũng bóng,
Nằm mát, đàn trâu ngẫm nghĩ nhai.
Ve ve rung cánh, ruồi say nắng;
Gà gáy trong thôn những tiếng dài.”
Hình ảnh “vũng bóng” là một cách diễn đạt giàu tính tạo hình khiến người đọc có thể hình dung ra vùng bóng râm mát mẻ, dày đặc, đối lập hoàn toàn với cái nắng oi ả đang bao trùm không gian. Đàn trâu “ngẫm nghĩ nhai” là một nhân hóa tinh tế, biến hoạt động nhai lại thường ngày thành một hành động có hồn tạo nên vẻ thong dong, thảnh thơi. Âm thanh ve kêu, ruồi bay, gà gáy rải rác trong thôn như tô điểm cho cái tĩnh lặng bằng những chuyển động và tiếng động nhẹ nhàng gợi nên một không gian sống vừa quen thuộc, vừa nên thơ. Khổ thơ mở đầu như một bức tranh thủy mặc tĩnh mà không lặng, đầy chất dân dã và đượm tình quê.

Từ góc nhìn gần nơi gốc đa, không gian thơ được mở rộng ra cánh đồng rộng lớn, tràn ngập ánh sáng và sự sống.
“Trời lơ cao vút không buông gió;
Đồng cỏ cào phô cánh lượt hồng,
Êm đềm sóng lụa trôi trên lúa;
Nhạc ngựa đường xa rắc tiếng đồng.”
Bầu trời “lơ cao vút không buông gió” gợi cảm giác lặng gió giữa cái nắng gắt trưa hè khiến cả không gian như ngưng đọng. Những đợt cỏ bị “cào” để lộ ra “cánh lượt hồng”, một hình ảnh rất gợi cảm, vừa cụ thể lại vừa lung linh, như vải vóc trải dài dưới nắng. Câu thơ “sóng lụa trôi trên lúa” là một ví von tinh tế, vừa gợi chuyển động nhẹ nhàng, vừa tạo nên một nét đẹp mềm mại, uyển chuyển. Âm thanh tiếng vó ngựa “rắc tiếng đồng” là điểm nhấn âm thanh duy nhất trong không gian ấy, vang lên từ xa, mờ ảo như vọng lại từ ký ức. Thiên nhiên ở đây vừa gần gũi, vừa phảng phất vẻ đẹp cổ điển, đầy chất nhạc và chất họa.

Trở lại nhịp sống thôn quê, tác giả không quên khắc họa những sinh hoạt đời thường giữa trưa hè đơn sơ mà sâu sắc, giản dị mà đậm tình.
“Quán cũ nằm lười trong sóng nắng,
Bà hàng thưa khách ngủ thiu thiu
Nghe mồ hôi chảy đầm như tắm...
Đứng lặng trong mây một cánh diều.”
Hình ảnh “quán cũ nằm lười” là một nhân hóa độc đáo, thể hiện rõ cái uể oải của không gian dưới cái nắng chói chang. “Bà hàng ngủ thiu thiu” là hình ảnh quen thuộc ở nông thôn vừa gợi sự nhàn hạ, vừa tạo cảm giác ấm cúng, gần gũi. Câu thơ “nghe mồ hôi chảy đầm như tắm” miêu tả trực diện cái oi bức nhưng lại rất sống động, chân thực. Và rồi, giữa không gian đó, “một cánh diều đứng lặng trong mây” - một biểu tượng gợi mơ mộng như chấm phá thêm một nét thi vị cho bức tranh trưa hè yên ả. Có thể nói, khổ thơ này chạm đến chiều sâu cảm xúc bởi nó kết hợp nhuần nhuyễn giữa hiện thực và chất thơ bay bổng.

Từ sự lặng lẽ của cảnh vật, ánh nhìn của nhà thơ hướng về con người - những người lao động bình dị với những hành động đời thường vẫn mang vẻ duyên dáng riêng.
“Cành thưa, nắng tưới, chim không đứng;
Quả chín bâng khuâng rụng trước hè.
Vài cô về chợ buông quang thúng
Sửa lại vành khăn dưới bóng tre.”
Hình ảnh “cành thưa, nắng tưới” tạo nên một không gian đầy ánh sáng chói chang đến mức chim cũng “không đứng” đó là một cách nói ẩn dụ cho sự oi nồng khiến muôn loài phải tránh né. Trái “chín bâng khuâng rụng” là một nhân hóa đầy chất trữ tình gợi sự nhẹ nhàng, chậm rãi và mang chút vấn vương. Cảnh các cô gái đi chợ về, buông thúng rồi “sửa lại vành khăn” là một chi tiết gợi cảm vừa thực vừa thơ thể hiện nét đẹp duyên dáng, nền nã và yên bình của người phụ nữ nông thôn. Cả khổ thơ là một bản phối nhẹ nhàng giữa thiên nhiên và con người, dung dị nhưng đượm chất tình.

Khổ thơ cuối cùng khép lại bài thơ bằng một không gian đậm chất mộng - nơi thời gian như ngưng lại để người đọc kịp lắng nghe, kịp cảm nhận.
“Thời gian dừng bước trên đồng vắng;
Lá ngập ngừng sa nhẹ lướt ao.
Như mơ đường khói lên trời nắng;
Trường học làng kia tiếng trống vào.”
“Thời gian dừng bước” là một hình ảnh đậm chất biểu tượng - diễn tả sự tĩnh lặng tuyệt đối khiến cả thời gian cũng như chậm lại trước vẻ yên bình của làng quê. Chiếc lá “ngập ngừng” rơi - một hình ảnh gợi cảm xúc rất nhẹ mà sâu. Đường khói “như mơ” bay lên giữa trưa nắng gợi cảm giác bảng lảng, mơ hồ, như nối giữa thực và ảo. Và tiếng trống trường - âm thanh báo hiệu một sự chuyển động, kết thúc khoảng lặng và đưa mọi thứ trở lại với nhịp sống thường ngày vang lên như một nốt nhạc cuối tròn trịa cho bản hòa tấu trưa hè.

Về phương diện nghệ thuật, bài thơ “Trưa hè” là một minh chứng rõ nét cho tài năng quan sát tinh tế và ngôn ngữ giàu hình ảnh của Bằng Bá Luân. Nhà thơ sử dụng thành công nhiều biện pháp nghệ thuật như nhân hóa, ẩn dụ, liên tưởng độc đáo và nhịp điệu nhẹ nhàng để khắc họa một bức tranh làng quê vừa chân thực vừa nên thơ. Tác giả không cần những hình ảnh to tát, chỉ bằng những chi tiết giản dị như đàn trâu, cây đa, cánh diều, giọt mồ hôi mà đã vẽ nên một không gian sống đầy sức gợi và giàu chất mộng. Từng khổ thơ như một khuôn hình điện ảnh quay chậm, đưa người đọc lạc bước trong không gian tĩnh lặng nhưng đong đầy hồn quê.

“Trưa hè” là khúc nhạc dịu dàng của làng quê Việt Nam – nơi những giá trị thuần hậu, giản đơn vẫn luôn tồn tại và lặng lẽ đẹp. Đọc bài thơ, ta như được trở về tuổi thơ, trở về những buổi trưa hè ngồi dưới bóng tre, nghe tiếng ve và ngắm cánh diều giữa trời xanh. Trong thời đại hiện nay, khi nhịp sống ngày càng gấp gáp, “Trưa hè” như một khoảng lặng quý giá, nhắc ta trân trọng những khoảnh khắc bình yên của cuộc sống thường ngày.