Albert Einstein đã nói: "Chỉ khi ta cống hiến cho người khác, ta mới thấy được ý nghĩa thực sự của cuộc sống.” Thật vậy, không chỉ trong cuộc sống hiện thực mới có những tấm gương về những con người hy sinh thầm lặng mà còn ở cả trong các tác phẩm văn học và điển hình là tác phẩm "Chiếc tù và bị bỏ quên" của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp.

         Nguyễn Huy Thiệp $(1950-2021)$ là nhà văn đương đại Việt Nam nổi tiếng với các thể loại truyện ngắn, kịch, tiểu thuyết, phê bình văn học. Sở trường của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp là các truyện ngắn với mảng đề tài đa dạng gồm lịch sử và văn học, hơi hướng huyền thoại và cổ tích, xã hội Việt Nam đương đại, đời sống làng quê và những người lao động. Trong sự nghiệp sáng tác của mình, nhà văn Nguyễn Huy Thiệp có hơn 50 truyện ngắn, $10$ kịch bản, $4$ tiểu thuyết và nhiều bài phê bình văn học, tiểu luận. Tên tuổi của ông với hàng chục truyện ngắn như: Tướng về hưu, Những ngọn gió Hua Tát, Không có vua, Con gái thủy thần, Những người thợ xẻ, Kiếm sắc, Vàng lửa, Phẩm tiết… Trong đó, truyện ngắn "Chiếc tù và bị bỏ quên" (trích "Những ngọn gió Hua Tát") là truyện ngắn đặc sắc của ông. Đây là một sáng tác mang màu sắc huyền bí, đậm chất văn hóa dân gian vùng cao, nhưng cũng chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa sâu xa về lòng dũng cảm, trách nhiệm và sự tri ân với tổ tiên.

         Chuyện xoay quanh chiếc tù và không biết đã từ đời nào trên gác xép nhà trưởng bản Hà Văn Nó. Chiếc tù và bị phủ đầy mạng nhện, không được ai chú ý ("nó nằm đấy, lăn lóc, vất vưởng"). Nó cũng là biểu tượng của sự lãng quên. Nhưng chính chiếc tù và ấy lại trở thành chìa khóa cứu bản Hua Tát thoát khỏi nạn sâu đen khủng khiếp. Chiếc tù và tưởng như vô giá trị bỗng trở nên thiêng liêng, quyền năng. 

         Tiếp theo là diễn biến chuyện đầy kịch tính. Đó là nạn sâu đen kì lạ đã gây ra không biết bao hậu quả cho dân làng. Tù trưởng Hà Văn Bó đã vì trách nhiệm với người dân nên đã hy sinh bí mật của dòng họ mình để cứu lấy dân làng. Cũng chính vì điều này mà ông bị kẻ thù phục kích dẫn đến việc ông bị câm, không còn nói được. Ông thà để bị cắt lưỡi nhưng một mực dũng cảm, không giao ra bí mật đã thể hiện ông là một người dũng cảm và dám hy sinh. Sau đó, con trai ông là Mao đã phát hiện ra bí mật của chiếc tù và. Từ đó cứu dân làng thoát khỏi nạn sâu đen khủng khiếp. Từ đây, chiếc tù và trở thành biểu tượng truyền thống, trở thành vật thiêng liêng được dân làng tôn kính và thờ phụng.

         Truyện ngắn với những chi tiết ly kì, ngôn ngữ giản dị, có sự kết hợp giữa kì ảo và hiện thực,... nhưng hơn hết là thông điệp sâu sắc: rằng con người nên tôn trọng, biết ơn tổ tiên và đoàn kết cộng đồng. Ngoài ra, truyện còn phê phán thầy mo mê tín, lợi dụng dân làng; qua đó tác giả cũng muốn khuyên rằng con người nên có tư tưởng tiến bộ, không mê tín, dị đoan.

         Tóm lại, "Chiếc tù và bị bỏ quên" là truyện ngắn sâu sắc và cảm động. Qua hình tượng chiếc tù và cổ, tác giả không chỉ gợi lên sức mạnh của cội nguồn và truyền thống, mà còn ca ngợi những con người thầm lặng hy sinh vì cộng đồng. Truyện để lại trong lòng người đọc niềm xúc động và suy ngẫm về trách nhiệm, lòng biết ơn, và sự sống còn của một dân tộc gắn với truyền thống và đoàn kết.

@LP