Chủ tịch Hồ Chí Minh – vị lãnh tụ vĩ đại của nhân dân Việt Nam. Cả cuộc đời Bác không chỉ cống hiến cho sự nghiệp cách mạng, mà Bác còn là một nhà văn hóa lớn với những đóng góp không nhỏ cho nền văn học nước nhà. Cảm hứng thơ ca luôn đến với người chiến sĩ cộng sản, mang đậm tinh thần yêu nước, thể hiện ý chí không ngừng phấn đấu của Bác. Dù có bị bắt, bị tù đày cũng không giam cầm được tâm hồn Người. Và bài thơ “Nghe tiếng giã gạo” là một minh chứng tiêu biểu cho điều đó.

Bài thơ “Nghe tiếng giã gạo” được Bác sáng tác trong thời gian Người bị bắt giam ở nhà lao Tưởng Giới Thạch và được rút ra từ tập “Nhật kí trong tù”. Với thể thơ thất ngôn tứ tuyệt cô đúc, lời thơ bình dị mà đấy triết lí thấm thía, bài thơ đã giúp ta hiểu thêm về ý nghĩa sâu sắc của việc rèn luyện, phấn đấu trong gian nan, thử thách.

Mở đầu bài thơ là những cảm xúc suy ngẫm của tác giả về chuyện giã gạo, được thể hiện qua hai câu thơ đầu:

“Gạo đem vào giã bao đau đớn

Gạo giã xong rồi, trắng tựa bông”

Giữa cảnh tù ngục, Người vẫn nghe được từ đâu đó âm thanh tiếng chày giã gạo văng vẳng tới. Tiếng giã gạo – một âm thanh rất đỗi đời thường, thân quen nhưng cũng dễ chìm lấp trong muôn vàn âm thanh thức hợp của cuộc sống. Phải là một người gắn bó với cuộc sống, một tâm hồn tinh tế lắm mới có thể bắt trọn được âm thanh ấy. Giã gạo là một công việc quen thuộc trong cuộc sống thường nhật, ấy thế mà tâm hồn Bác lại vụt hóa thành một câu chuyện về lẽ sống lớn lao: “Gạo đem vào giã bao đau đớn”. Hạt gạo là vật vô tri, vô giác vậy mà bỏ vào cối xay, giã, trầy da tróc vẩy tới mức đớn đau! Nghệ thuật nhân hóa đã được Bác sử dụng hết sức tài tình. Khi hạt gạo cũng cảm thấy đau đớn như con người. Bác như đã hóa thân vào hạt gạo ấy để cảm thấu được hết nỗi đau đớn. Nhưng rồi đau đớn ấy sẽ qua nhanh bởi ở câu thơ thứ hai, một tiếng reo mừng khe khẽ khi thấy hạt gạo đã sáng lên với phẩm chất mới: “Gạo giã xong rồi, trắng tựa bông”. Thông qua biện pháp tu từ so sánh , Bác đã ví con hạt gạo sau giã trắng đẹp tựa bông, Hạt gạo trở nên trắng đẹp tinh khiết vô ngần. Ta tưởng như cảm nhận thấy ánh mắt sáng lên niềm vui mừng của Người, của người lao động khi chứng kiến thành quả tuyệt vời. Cái giá của thành quả ấy là vật lộn, vất vả, đớn đau nhưng giờ đây chỉ còn là niềm vui, niềm hạnh phúc với thành công to lớn, mĩ mãn. Hai câu thơ đầu không chỉ cho ta hiểu về quá trình giã gạo mà còn cho ta cảm nhận tâm hồn tinh tế, rộng lớn bao la của Bác Hồ.

Từ chuyện giã gạo, tác giả đã liên tưởng, đúc kết thành một quy luật triết lý về cuộc đời con người trong hai câu thơ cuối:

“Sống ở trên đời người cũng vậy

Gian nan rèn luyện mới thành công.”

Câu thơ thứ ba giản dị như một lời nói thường, lời răn dạy đầy tâm huyến của Bác. Câu thơ này có vai trò chuyển ý cho bài thơ. Từ chuyện giã gạo ở hai câu thơ đầu, nhà thơ chuyển sang nói về con người ở câu thơ cuối. Tình chất triết lí đã đọng lại rất rõ ở câu thơ cuối này. Chỉ vỏn vẹn trong bảy chữ ngắn gọn nhưng Bác đã dùng đến hai từ Hán Việt. Từ “thành công” mà Bác dùng ở đây mang nghĩa rộng. Thành công là đạt tới những kết quả tốt đẹp trong cuộc đời. Đó có thể là trong học tập, rèn luyện, trong công việc, sự nghiệp chính trị hay tu dưỡng đạo đức. Cân xứng với từ “thành công” ở cuối câu thơ là từ “Gian nan” ở đầu câu. Nó như một điều kiện bắt buộc, tiên quyết của thành công, không có thành công nào đễn với chúng ta mà không trải qua gian nan, vất vả, thử thách. Và để chuyển hóa “gian nan” thành “thành công”, con người phải “rèn luyện”. phải nếm trải hương vị của gian khổ, phải chịu đựng phấn đấu lâu dài, phải được tôi luyện với những thử thách chông gai, kể cả những lúc gặp thất bại đều phải vượt qua mới đi đến thắng lợi. Xuống đây giọng thơ đã trở nên chắc nịch như lời nhấn mạnh triết lí sống sâu sắc của Bác. Càng thấm thía và ý nghĩa hơn khi ta đặt vào hoàn cảnh ra đời của bài thơ. “Nghe tiếng giã gạo” được Bác viết như để động viên, khích lệ chính mình trong những năm tháng chịu cảnh tù đày. Chính cuộc đời của Bác là một tấm gương sống về ý chí, nghị lực phi thường cho mỗi chúng ta noi theo. Bác đã vượt lên khỏi bao nhiêu gian khổ, trở ngại để tìm thấy con đường cứu nước, cứu dân. Câu thơ ngắn gọn với nhiều từ Hán Việt đã đúc kết bao ý tứ sâu xa, chứa trọn một triết lí nhân sinh về cuộc đời. Có lẽ việc dùng từ Hán Việt ở đây là một dụng ý để thông điệp về bài học cuộc sống càng trở nên trang trọng, sâu sắc hơn bao giờ hết. Qua đây, toàn bộ tư tưởng, chủ đề của bài thơ đã được gói gọn và kết tinh toàn bộ triết lí nhân sinh Bác gửi gắm.

Xuyên suốt bài thơ sử dụng ngôn ngữ mộc mạc, dễ hiểu nhưng chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa. Bác đã kết hợp nhiều biện pháp tu từ hiệu quả qua đó gợi lên những hình ảnh và âm thanh bình dị, quen thuộc nhưng sâu lắng. Cấu trúc bài thơ ngắn gọn, chặt chẽ và hàm súc, nhịp thơ 4/3 cùng niêm, luật chặt chẽ đã tạo nên một tác phẩm thơ đầy ý nghĩa. Bài thơ thể hiện rõ phong cách của Hồ Chí Minh, vừa giản dị, bình dân, vừa sâu sắc lại giàu chất thơ.

Có thể nói bài thơ “Nghe tiếng giã gạo” của Bác là tác phẩm tiêu biểu có giá trị lý luận và thực tiễn vô cùng to lớn, đặc biệt là đối với việc rèn luyện đạo đức cách mạng, mà còn thiết thực hơn trong việc học tập làm theo tư tưởng, đạo đức phong cách Hồ Chí Minh. Tác phẩm như một nấc thang nâng đỡ bước chân người đọc đi đến phần người, đi đến những giá trị chân – thiện – mĩ của cuộc sống, như một làn gió mang tới cho tâm hồn con người thứ mát lành của triết lí sống đáng quý. Gấp lại trang sách mà ngọn gió ấy vẫn không ngừng thổi muôn đời.