Thạch Lam từng quan niệm rằng: "Thiên chức của nhà văn là suốt đời đi tìm hạt ngọc ẩn giấu trong bề sâu tâm hồn con người". Người nghệ sĩ phải là người trực tiếp lăn lộn với đời, đào xới mảnh đất màu mỡ, tìm tòi, khám phá những giá trị ẩn trong "bề sâu tâm hồn con người". Trong văn học Việt Nam hiện đại, Bảo Ninh và Nguyễn Khải là hai tác giả nổi bật, mỗi người có một cách thể hiện và cách khám phá, "khai hoang" dưới góc khuất sâu bên trong tâm hồn con người và đời sống xã hội. Đoạn trích "Mây trắng còn bay" của Bảo Ninh và "Một người Hà Nội" của Nguyễn Khải đều phản ánh sâu sắc những tâm tư, suy nghĩ của nhân vật chính về cuộc sống, con người và quá khứ tuy nhiên cả hai lại mang những đặc điểm khác biệt trong nội dung lẫn nghệ thuật thể hiện.

Đoạn trích "Mây trắng còn bay" của Bảo Ninh nằm trong tác phẩm Nỗi buồn chiến tranh, được viết dưới dòng hồi tưởng của nhân vật Kiên. Mạch cảm xúc của Kiên - một cựu chiến binh, là hồi ức và ám ảnh về một thời khói lửa đạn bom đã găm sâu vào trái tim người lính, không thể xóa nhòa. Tác phẩm phản ánh một cách chân thực những đau thương, mất mát, nhưng cũng là quá trình tìm kiếm ý nghĩa của cuộc sống sau chiến tranh. Trong khi đó, đoạn trích "Một người Hà Nội" của Nguyễn Khải lại đi sâu vào hình ảnh của một người phụ nữ Hà Nội luôn giữ gìn vẻ đẹp thanh thoát, duyên dáng và cốt cách truyền thống dù trong bối cảnh xã hội thay đổi nhanh chóng.

Bảo Ninh đã khai thác "Mây trắng còn bay" dưới những góc khuất trong tâm lý của một người lính trở về từ chiến trường, mang trong mình nỗi buồn chiến tranh như Kiên. Những suy tư của Kiên về cuộc sống, về mối quan hệ với những người xung quanh, về sự trở lại của những ám ảnh chiến tranh tạo nên một bức tranh cuộc sống nhuốm màu xám xịt, hằn sâu hậu quả đớn đau, ám ảnh của chiến tranh. Kiên không thể nào thoát khỏi cái bóng của quá khứ, và dù mây trắng lững lờ bay là thế song nó cũng không thể xua tan được những vết thương lòng sâu sắc mà chiến tranh để lại trong kí ức người chiến sĩ. Qua đó, tác giả đã lên án sự ám ảnh của chiến tranh đối với những người lính, những con người từng sống trong hy vọng, khát khao nay lại phải đối mặt với thực tế đớn đau khi trở về sau cuộc chiến khốc liệt.

Mặt khác, "Một người Hà Nội" của Nguyễn Khải tập trung vào nhân vật người phụ nữ Hà Nội trong một bối cảnh thời kỳ đổi mới, lúc mà những giá trị truyền thống bắt đầu bị thay đổi. Người phụ nữ này vẫn mang trong mình những phẩm chất thanh cao của một người con gái Hà Nội xưa: nhẹ nhàng, dịu dàng, ý tứ, thướt tha, đậm đà nét đẹp truyền thống của người phụ nữ Hà Thành. Tuy nhiên, chứng kiến những biến chuyển của xã hội, bà dường như cảm nhận được sự lạc lõng, cảm giác như mình bị bỏ lại giữa sự tấp nập, phồn hoa của phố thị - nơi mà những giá trị xưa cũ không còn được trọng vọng nữa. Đoạn trích của Nguyễn Khải phản ánh sự khủng hoảng về giá trị sống trong một xã hội chuyển mình mạnh mẽ.

Xuyên suốt tác phẩm, Bảo Ninh sử dụng ngôn ngữ sâu lắng, đậm chất hồi tưởng, phản ánh trực tiếp những tổn thương của con người sau chiến tranh. Đoạn trích là những dòng tâm sự đan xen giữa thực tại và quá khứ, giữa những kỷ niệm và ám ảnh không thể xóa bỏ. Mặt khác, Nguyễn Khải lại sử dụng một lối viết đầy trữ tình, giàu hình ảnh để khắc họa vẻ đẹp thanh thoát, nhưng cũng đầy tiếc nuối của nhân vật. Những chi tiết như "người Hà Nội luôn mang trong mình cái vẻ đẹp thanh thoát" hay "không thể nào chống lại sự thay đổi" tạo nên một không gian vừa lắng đọng vừa day dứt trong việc giữ gìn những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

Tuy nhiên, cả Bảo Ninh và Nguyễn Khải đều phản ánh sự thay đổi của xã hội và những con người trong xã hội đó song với cách thức tiếp cận khác nhau. Bảo Ninh chỉ ra sự tàn khốc của chiến tranh và sự không thể hàn gắn những vết thương của quá khứ. Bức tranh mà ông vẽ ra về cuộc sống của người lính sau chiến tranh là một bức tranh đầy bất lực và đau thương. Ngược lại, Nguyễn Khải lại thể hiện sự tiếc nuối về quá khứ, về những giá trị đã mất trong xã hội đổi mới. Tuy nhiên, tác phẩm của ông cũng truyền tải thông điệp về sự cần thiết đối với đổi mới trong xã hội, dù rằng những đổi thay đó không thể tránh khỏi sự mất mát.

Tóm lại, dù mang những đặc điểm khác nhau về bối cảnh và cách tiếp cận, cả hai đoạn trích "Mây trắng còn bay" và "Một người Hà Nội" đều có giá trị tư tưởng sâu sắc. Bảo Ninh với sự khai thác tâm lý nhân vật sau chiến tranh, còn Nguyễn Khải lại mở ra một cuộc đối thoại về sự thay đổi của xã hội và con người trong thời kỳ đổi mới. Cả hai tác phẩm đều phản ánh nỗi đau của con người trong một xã hội đầy biến động, khiến người đọc suy ngẫm về mất mát trong quá trình chuyển mình của xã hội.