Không phải ngẫu nhiên mà Rasul Gamzatov đã từng tâm niệm rằng: “Thơ ca bắt nguồn từ những âm vang của tâm hồn”.Thật vậy, thi ca muôn đời là nơi bộc lộ những trở trăn, những nghĩ suy những thổn thức của trái tim người nghệ sĩ trước cuộc đời. Và thơ của Nguyễn Khoa Điềm và Trương Nam Hương cũng chính là những nỗi niềm chân thành của thi nhân. Đến với thế giới nghệ thuật của nhà thơ này, người đọc sẽ bắt gặp những xúc cảm đầy xúc động, để lại nhiều dư âm, dư ba qua thi phẩm mang tên " Mẹ và quả" và " Trong lời mẹ hát".

“Mẹ” là một đề tài quen thuộc, trường tồn trong dòng chảy thơ ca. Viết về mẹ với tất cả tình yêu thương và sự kính trọng đã được nhiều nhà thơ khắc họa thành công. Trong dòng chảy ấy, Nguyễn Khoa Điềm nổi bật với một cách tiếp cận độc đáo, tìm được những tứ thơ mới mẻ, đầy sáng tạo, tạo nên sức hấp dẫn thẩm mỹ cho người đọc qua bài thơ "Mẹ và quả". Bài thơ không chỉ vẽ nên hình ảnh người mẹ tần tảo mà còn khéo léo gắn bó mẹ với thiên nhiên, hoa trái, theo dòng thời gian trôi chảy.

Nguyễn Khoa Điềm thuộc thế hệ nhà thơ trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Thơ ông thu hút độc giả nhờ sự hòa quyện giữa cảm xúc chân thành và suy tư sâu sắc, mang đậm dấu ấn của một trí thức gắn bó với đất nước, con người Việt Nam. Lời thơ của ông giản dị, gần gũi như lời tự sự, nhưng chứa đựng giá trị tư tưởng lớn lao, lay động tâm hồn độc giả bằng những triết lý sâu sắc ẩn sau hình tượng thơ độc đáo. "Mẹ và quả" là một bài thơ như vậy, mộc mạc nhưng giàu liên tưởng nhân văn. Từ hình ảnh vườn cây của mẹ, nhà thơ đã mở rộng đến những suy nghĩ sâu sắc về cuộc sống và con người, với những phát hiện thơ đầy tinh tế.

Lũ chúng tôi từ tay mẹ lớn lên
Còn những bí và bầu thì lớn xuống
Chúng mang dáng những giọt mồ hôi mặn
Rỏ xuống lòng thầm lặng mẹ tôi

Từ bàn tay chăm sóc cần mẫn, chan chứa yêu thương của mẹ, cả những đứa con và vườn cây đều lớn lên. Con cái trưởng thành cả về thể chất lẫn tâm hồn, trong khi những quả bí, bầu lại “lớn xuống,” lặng lẽ kết tinh từ mồ hôi và công sức mẹ đổ xuống từng ngày. Câu thơ khắc họa hình ảnh người mẹ âm thầm gánh vác bao nhọc nhằn, nuôi dưỡng sự sống, thể hiện lòng tri ân sâu sắc của nhà thơ. Hình ảnh “giọt mồ hôi mặn/rỏ xuống lòng thầm lặng mẹ tôi” mang đến một liên tưởng đầy nhân văn về sự cống hiến bền bỉ của mẹ, vừa giản dị, vừa thiêng liêng.

Trong bài thơ, Nguyễn Khoa Điềm cũng gợi lên quy luật của sự sống và lòng biết ơn, như một vòng tuần hoàn bất tận. Người mẹ hiện lên với vẻ đẹp dung dị mà lớn lao, vừa là người chăm bón mùa màng, vừa là người vun trồng những giá trị sống tốt đẹp. Hình ảnh mẹ “hái được” hay “vun trồng” những mùa quả mới là biểu tượng cho sự hiến dâng không ngừng, khiến người đọc càng thêm trân trọng tình mẫu tử và giá trị cao đẹp của cuộc sống.

Tình mẫu tử là một trong những tình cảm thiêng liêng nhất trong cuộc đời, nuôi dưỡng chúng ta lớn lên từng ngày. Đó là những cái ôm ấm áp, những làn gió mát từ quạt tay mẹ trong trưa hè, hay tiếng hát ru dịu dàng mỗi đêm. Chính vì ý nghĩa cao cả ấy, tình mẫu tử luôn là nguồn cảm hứng bất tận trong văn học, được nhiều nhà thơ khai thác thành công. Bài thơ “Trong lời mẹ hát” của Trương Nam Hương là một minh chứng xuất sắc. Tác phẩm này, lần đầu đăng trên báo Khăn quàng đỏ năm 1987, sau đó được tuyển chọn in trong nhiều tập thơ thiếu nhi và xuất hiện trong sách giáo khoa từ năm 2005. Đến năm 2023, bài thơ lại được đưa vào chương trình Ngữ văn lớp 8, thể hiện sức sống lâu bền và sự gắn bó đặc biệt với lứa tuổi học trò.

 Trương Nam Hương, với phong cách thơ trong sáng, dung dị nhưng giàu nhạc điệu, đã chạm đến trái tim người đọc khi gợi nhớ về những kỷ niệm tuổi thơ cùng hình ảnh người mẹ tần tảo. Đây không chỉ là bài thơ để đọc, mà còn để cảm nhận, để chiêm nghiệm về giá trị của tình yêu thương trong gia đình.

“Thời gian chạy qua tóc mẹ
Một màu trắng đến xôn xao
Lưng mẹ cứ còng dần xuống
Cho con ngày một thêm cao”

Thời gian trôi qua không dấu vết, nhưng trên tóc mẹ, nó in hằn rõ rệt thành màu trắng. Từ “xôn xao” mang tính ẩn dụ, vừa gợi lên sự biến đổi bất ngờ, vừa thể hiện cảm giác tiếc nuối trước sự phai tàn của tuổi xuân. Mái tóc mẹ bạc đi không chỉ vì tuổi tác mà còn vì những gánh nặng của cuộc đời – một biểu tượng cho sự hy sinh thầm lặng của người mẹ dành cho con.

“Lưng mẹ cứ còng dần xuống
Cho con ngày một thêm cao”

Hình ảnh “lưng mẹ còng dần xuống” là một điểm nhấn cảm xúc. Nó không chỉ là biểu hiện của sự già nua, mà còn tượng trưng cho những nhọc nhằn mẹ đã gánh vác để nuôi con khôn lớn. Trong sự đối lập giữa "mẹ còng" và "con cao," nhà thơ khéo léo khắc họa quy luật cuộc sống: mẹ hao mòn từng ngày để con trưởng thành. Đây là một cách diễn đạt vừa giản dị vừa đầy ám ảnh, khiến người đọc không khỏi xót xa và cảm phục. Hình ảnh người mẹ trong bài thơ là biểu tượng cho những người phụ nữ Việt Nam tần tảo, hy sinh thầm lặng vì con cái. Đồng thời, bài thơ cũng khơi dậy ý thức về sự trân trọng thời gian, khi mọi thứ đều có thể đổi thay, nhưng tình mẫu tử vẫn luôn bền vững.

Cả hai bài thơ "Mẹ và quả" của Nguyễn Khoa Điềm và "Trong lời mẹ hát" của Trương Nam Hương đều tôn vinh hình ảnh người mẹ qua sự hy sinh thầm lặng và tình yêu thương vô bờ. Trong "Mẹ và quả", sự hy sinh của mẹ được thể hiện qua hình ảnh giọt mồ hôi mặn "rỏ xuống lòng thầm lặng mẹ tôi," một biểu tượng cho sự lam lũ, tảo tần nhưng lặng lẽ của mẹ vì con. Tương tự, trong "Trong lời mẹ hát", sự hy sinh ấy được cụ thể hóa qua câu thơ “lưng mẹ cứ còng dần xuống/Cho con ngày một thêm cao,” hình ảnh gợi lên sự hao mòn về thể chất của mẹ khi dồn sức nuôi con khôn lớn. Đồng thời, cả hai tác phẩm đều nhấn mạnh tình yêu thương của mẹ dành cho con là vô điều kiện. Những hình ảnh như dáng lưng còng, mái tóc bạc, giọt mồ hôi đều minh chứng cho tình mẫu tử thiêng liêng ấy. Đặc biệt, hai bài thơ sử dụng những hình ảnh giản dị, gần gũi trong cuộc sống như bí, bầu, mái tóc bạc hay giọt mồ hôi, làm cho người mẹ hiện lên chân thật và dễ dàng chạm đến trái tim người đọc.

Thời gian trôi qua, tôi lớn lên, trưởng thành, còn mẹ dần già đi với mái tóc điểm bạc. Những điều ấy khiến tôi càng thấm thía sự hy sinh của mẹ và trân trọng hơn những giây phút được ở bên mẹ. Hai bài thơ không chỉ làm tôi thêm yêu thương mẹ mình mà còn nhắc nhở tôi phải biết tri ân, báo đáp công lao ấy bằng sự nỗ lực và trưởng thành từng ngày.