Viết một bài văn phân tích tác phâm truyện nhà mẹ Lê của nhà văn Thạch Lam

Thạch Lam là một trong những nhà văn có vị trí khá đặc biệt trong văn học Việt Nam. Ông có lối viết nhẹ nhàng, đầy chất thơ nhưng lại phản ánh được hiện thực cuộc sống một cách rõ nét nhất. Nhà mẹ Lê là một truyện ngắn hay của Thạch Lam, trích trong tập “Gió đầu mùa”. Qua câu chuyện về bác Lê và đàn con của bác, Thạch Lam đã làm nổi bật được vẻ đẹp của tình mẫu tử thiêng liêng cao cả, sẵn sàng hi sinh vì con của bác Lê; đồng thời lột tả hiện thực cơ cực, đói khổ của những con người bần cùng vì cái nghèo trong xã hội Việt Nam

 Nhà mẹ Lê nằm trong tập truyện ngắn “Gió lạnh đầu mùa”. Tác phẩm là câu chuyện về số phận những người dân ngụ cư mà trung tâm là mẹ Lê và mười một đứa con. Xuyên suốt tác phẩm, Thạch Lam kể về cuộc sống của gia đình mẹ Lê khi chuyển đến sống tại Đoàn Thôn từ những ngày vui sướng, yên ấm đến những ngày nghèo khổ, thiếu thốn nhất. Nhân vật chính mẹ Lê được tác giả khắc họa đầy đủ trên các khía cạnh: hoàn cảnh xuất thân, ngoại hình, tính cách và số phận. Mẹ Lê và 11 đứa con sống trong nghèo đói, cơ cực, rét lạnh. Mỗi ngày, mẹ Lê làm đủ mọi công việc để có thể kiếm miếng ăn cho mình và đàn con. Đến khi thời tiết lạnh lẽo khắc nghiệt, không kiếm được việc, không có gì ăn, mẹ Lê phải đến nhà ông Bá – một người giàu có trong làng để xin vay chén gạo. Nhưng nhà ông Bá không biết thương người, còn thả chó ra cắn mẹ Lê. Tuy được mọi người giúp đỡ đưa về nhà và chăm sóc, nhưng mẹ Lê không qua khỏi, để lại 11 đứa con chưa biết sẽ sống thế nào.

Qua việc khắc họa cuộc sống cơ cực của nhân vật bác Lê cùng đàn con 11 đứa và những con người nghèo khổ ở xóm ngụ cư Đoàn thôn, nhà văn Thạch Lam đã thể hiện tình yêu thương, trân trọng những phẩm chất tốt đẹp và đồng cảm với nỗi bất hạnh của những con người có cuộc sống khổ cực, u ám, tựa như những kiếp ve sầu. Tác giả còn lên án, tố cáo thực dân phong khiến tàn ác đã đày đọa người dân.

 Nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân đã từng nhận xét rầng: Thạch Lam “tả người nghèo mà không muốn cho độc giả thấy những mảnh rách, những mụn vá trên quần áo của họ”; đó cũng chính là cách nhìn hiện thực cuộc sống của một nhà văn lãng mạn. Nhà mẹ Lê được Thạch Lam chọn kể từ ngôi thứ ba: nhà văn là người đứng ngoài, nhìn thấu mọi sự về nhân vật, là người chứng kiến, kể về cuộc đời nhân vật với cái nhìn “biết tuốt”. Chính vì thế, tác phẩm đã mang đến cái nhìn toàn diện về nhân vật, về những mối quan hệ xung quanh nhân vật và khắc họa được cuộc sống nhân vật một cách rõ nét.

Nghệ thuật xây dựng nhân vật của Thạch Lam thể hiện rõ trong việc khắc họa nhân vật chính: bác Lê. Nhân vật bác Lê được khắc họa qua hoàn cảnh sống, ngoại hình, phẩm chất và số phận; từ đó làm nổi bật được số phận bất hạnh của người dân nghèo khổ, bần cùng trong xã hội Việt Nam trước năm 1945. Nhân vật chính trong truyện được khắc họa với hoàn cảnh sống nghèo khổ: mẹ Lê xuất thân là một người phụ nữ nông thôn, là một người dân ngụ cư nghèo ở Đoàn Thôn, thường làm thuê để kiếm sống. Chồng mất nên một mình mẹ Lê nuôi mười một người con, trong đó đứa lớn mới có mười bảy tuổi và đứa bé nhất hãy còn bế trên tay. Cả gia tài của mẹ Lê chỉ có một căn nhà lá, trong nhà có mỗi một chiếc giường nan gãy nát. Hoàn cảnh sống của mẹ Lê thật cơ cực! Là một người dân nghèo khổ như biết bao người dân trong xóm ngụ cư Đoàn thôn do nghèo đói mà trôi dạt đến đây; mẹ Lê không có tài sản gì đáng giá ngoài “căn nhà lá” với “chiếc giường nan gãy nát”. Mẹ Lê còn phải một mình nuôi cả một đàn con 11 đứa, nên gánh nặng trên vai người mẹ này càng lớn hơn. Nghèo đói lúc nào cũng đuổi theo bước chân người phụ nữ này, làm đủ mọi công việc mà vẫn không đủ để được ăn no.

Sự vất vả trong kiếm sống, nuôi con đã khiến mẹ Lê có một ngoại hình khắc khổ, nhăn nheo; không còn chút vẻ đẹp nữ tính nào về ngoại hình, chỉ còn sự nhăn nheo “như một quả trám khô”. Vất vả, đói nghèo, cơ cực đã hút cạn sức lực của mẹ Lê.

Tuy sống trong hoàn cảnh cơ cực và đói nghèo đó nhưng bác Lê luôn giữ được những phẩm chất tốt đẹp. Bác chăm chỉ, chịu thương chịu khó; làm đủ mọi loại công việc để mong kiếm đủ thức ăn cho mình và đàn con. “Từ buổi sáng tinh sương, mùa nực cũng như mùa rét, bác ta đã phải trở dậy để đi làm mướn cho những người trong làng”. Bác yêu gia đình, thương con cái nên không chửi mắng con bao giờ, lúc nào cũng dành cho con những gì tốt đẹp nhất. Dù vất vả nhưng bác luôn yêu thương con; đặc biệt dành tình thương cho thằng Hỷ - con út vì nó yếu ớt bệnh tật và nhỏ tuổi nhất. Đồng thời, bác vẫn giữ được cái nhìn lạc quan, có niềm tin vào cuộc sống: dù nghèo đói, dù vất vả làm đủ mọi loại công việc nhưng bác Lê rất yêu thương con. Những buổi chiều mùa hạ, những ngày nắng ấm trong năm, mẹ con bác Lê ngồi chơi trước cửa nhà, cùng “rủ rỉ với nhau những câu chuyện kín đáo…”

Bác Lê cũng như những người dân Việt Nam thời bấy giờ, luôn bị đói nghèo bao vây. Khi mùa đông đến bác “đi khắp các nhà trong làng, xin làm mướn, nhưng các nhà có ruộng không ai mướn” vì chính họ cũng chỉ lo được cuộc sống của mình. Bần cùng, bác Lê phải đi xin gạo nhà ông Bá. Đến nhà ông Bá, bác Lê mang theo hi vọng; nhưng hiện thực lại tàn khốc: bác bị chó đuổi, chạy không kịp nên bị cắn phải; về nhà bác vẫn mơ màng thấy nét mặt gian ác của cậu Phúc và con chó tây nhe nanh chồm đến. Hai hôm sau, bác Lê lên cơn mê sảng rồi chết. Người ta gom góp mua cho bác một cỗ ván mọt, rồi đưa giúp bác ra cánh đồng, chôn vùi dưới bãi tha ma nhỏ. Thế là cuộc đời của một con người nghèo khổ, bất hạnh, là nạn nhân của bọn thống trị, trở thành những con người bị quên lãng đã kết thúc một cách bi thảm như vậy! Bác Lê cũng giống những người dân ngụ cư nghèo ở Đoàn thôn, do nghèo khổ mà phải trôi dạt về xóm ngụ cư này. Dân ngụ cư vốn đã bị khinh thường. Tác giả ví ổ rơm nhà bác Lê với “ổ chó”, rồi lại so sánh đàn con bác khi bôi thuốc ghẻ như “một đàn gà”… càng làm nổi bật sự nghèo đói, khổ sở, cơ cực của cuộc đời bác Lê. Vì nghèo đói, không còn cách nào khác, bác Lê phải bỏ qua lòng tự trọng của bản thân để đến nhà ông Bá xin gạo. Nhưng dù giàu có, thừa thãi vật chất thì ông Bá lại thiếu tình thương và lòng thông cảm; thậm chí ông còn tàn nhẫn thả chó ra đuổi cắn bác Lê; để rồi kết thúc số phận của một con người. Hành động thả chó xua đuổi này của ông Bá – đại diện cho những người giàu có, có địa vị trong xã hội lúc này; chính là thể hiện sự coi thường dân nghèo, thậm chí mạng người dân nghèo lúc này còn không đáng giá một bát gạo! Cái chết của bác Lê, sự chôn vùi một kiếp người trong “cỗ ván mọt” ở bãi tha ma nhỏ cũng chính là số phận chung của những người dân nghèo đói trong xã hội Việt Nam lúc đó: sống trong nghèo khổ, chết trong nghèo khổ!

Bằng nghệ thuật xây dựng nhân vật tài tình, thông qua việc miêu tả hoàn cảnh sống, ngoại hình, phẩm chất và số phận của mẹ Lê; Thạch Lam đã khắc họa được chân dung một người phụ nữ nghèo khổ, cơ cực, luôn bị cái đói cái nghèo bủa vây từ lúc sống cho đến lúc nằm xuống. Mẹ Lê cũng giống như biết bao người dân nghèo khổ trong xã hội Việt Nam trước năm 1945. Tuy nhiên, dù nghèo đói, ngoại hình khắc khổ nhưng mẹ Lê vẫn sáng ngời vẻ đẹp của tình mẫu tử, yêu thương con, hết lòng vì con; sống hòa đồng và chăm chỉ, giữ được lòng tin yêu cuộc sống.

 Là một nhà văn lãng mạn, nên khi Thạch Lam miêu tả hiện thực cũng có nét rất riêng. Điều đó thể hiện trong truyện ngắn Nhà mẹ Lê. Dù sống trong cảnh nghèo đói bao trùm cả Đoàn thôn, nhưng sự nghèo đói đó vẫn không làm vùi lấp đi sự lãng mạn, nên thơ. Khung cảnh “Những ngày nắng ấm trong năm, hay những buổi chiều mùa hạ, mẹ con bác Lê cùng nhau ngôì chơi ở trước cửa nhà” là hình ảnh rất đỗi nên thơ, đẹp tựa bức tranh. Không chỉ nhà mẹ Lê mà không khí của cả phố cũng tươi sáng như thế: “các bà mẹ ngồi rủ rỉ với nhau những câu chuyện kín đáo; các trẻ con nô đùa dưới quán chợ, còn các bà già thì ngồi giũ tóc cho chúng và gọt tóc chúng bằng mảnh chai sắc”. Đó là những vệt sáng trong bức tranh cuộc sống tăm tối nghèo khổ, cơ cực và bất hạnh của những người dân Việt Nam trước năm 1945.

Có thể nói, Nhà mẹ Lê là một truyện ngắn hay, giàu tính nhân đạo, mang đậm phong cách riêng của Thạch Lam. Qua việc khắc họa nhân vật bác Lê và đàn con 11 đứa của bác cùng với cuộc sống nghèo khổ của những người dân xóm ngụ cư Đoàn thôn, Thạch Lam đã làm nổi bật lên số phận nghèo đói bất hạnh của những con người cùng khổ trong xã hội Việt Nam trước năm 1945; đồng thời khám phả được vẻ đẹp tinh thần của họ. Tác phẩm cũng là lời tố cáo đanh thép với xã hội phong kiến nửa thực dân thời bấy giờ. Em càng thấy biết ơn và trân trọng khi mình được sống trong tự do, xã hội dân chủ; không bị đày đọa bởi cái đói cái nghèo như cuộc sống của bác Lê và những con người trong xã hội cũ.